VĂN HÓA HỌC – QUAN ĐIỂM TIẾP CẬN LIÊN NGÀNH

PGS. TS. Nguyễn Tri Nguyên

(Trần Phú Huệ Quang lược ghi)

Ngày 10/9/2011 PGS.TS. Nguyễn Tri Nguyên trình bày phần thứ hai trong chương trình báo cáo, chuyên đề: “Văn hóa học – quan điểm tiếp cận liên ngành”. Dưới đây là phần lược ghi báo cáo của PGS.TS. Nguyễn Tri Nguyên.

VĂN HOÁ, ĐỐI TƯỢNG VĂN HOÁ

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LIÊN NGÀNH

GS.TS. PHẠM ĐỨC DƯƠNG

(Lý Tùng Hiếu lược ghi)

Trong hai ngày 9-10/9/2011, Khoa Văn hoá học Trường Đại học Văn hoá thành phố Hồ Chí Minh đã tổ chức báo cáo chuyên đề mang tên “Liên ngành trong văn hoá học”, quy tụ đông đảo các giảng viên, sinh viên Khoa Văn hoá học Trường Đại học Văn hoá thành phố Hồ Chí Minh, các giảng viên Khoa Văn hoá học Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, các nhà khoa học thuộc Phân viện Văn hoá Nghệ thuật phía nam… Chuyên đề gồm hai phần. Phần thứ nhất gồm hai vấn đề: “Văn hoá và đối tượng văn hoá”, “Phương pháp nghiên cứu liên ngành”, do GS.TS. Phạm Đức Dương phụ trách. Phần thứ hai là vấn đề “Văn hoá học – những phương diện liên ngành và ứng dụng”, do PGS.TS. Nguyễn Tri Nguyên phụ trách. Dưới đây là phần lược ghi nội dung báo cáo của GS.TS. Phạm Đức Dương và nội dung thảo luận liên quan.

ooOoo

TIẾP CẬN MẪU NGƯỜI VĂN HOÁ

TỪ BA LÀN SÓNG VĂN MINH

Đỗ Lai Thuý

Trước hết, phải thừa nhận rằng, xã hội Việt Nam mới chỉ trải qua hai làn sóng là nền văn minh nông nghiệp kéo dài hàng nghìn năm và văn minh công nghiệp vừa chớm đến, còn làn sóng thứ ba, văn minh tin học, thì còn đang vỗ ở đâu đấy xa bờ. Tương ứng với hai làn sóng trên là hai văn hóa nông thôn và đô thị, hay văn hóa nông nghiệp và công nghiệp.

TỨ DIỆU ĐẾ -
TỪ GÓC ĐỘ PHƯƠNG PHÁP LUẬN KHOA HỌC

PGS. TS. Hà Vĩnh Tân
Viện Vật lý, Viện Khoa học Công nghệ Việt Nam

Khi còn nhỏ, những câu chuyện cổ tích mà bà và mẹ kể về Bụt đã để lại trong lòng tôi hình ảnh một ông cụ râu tóc bạc phơ đầy từ bi, luôn hiện ra đúng lúc, đúng chỗ, dùng phép lạ cứu giúp muôn chúng sinh qua mọi cảnh khổ nạn:

Dáng Bụt điềm đạm, thanh cao,

Lời Bụt ấm áp, thấm vào tâm ta

Lòng Bụt rộng mở bao la,

Mắt Bụt thấu hiểu, chan hòa tình thương

ĐI TÌM NGÔN NGỮ CỦA VĂN HÓA
VÀ ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA CỦA NGÔN NGỮ

Trần Ngọc Thêm

Bài “Đi tìm ngôn ngữ của văn hóa và đặc trưng văn hóa của ngôn ngữ” nguyên là một trong hai báo cáo chính (key-papers) tại Hội thảo khoa học Quốc gia “Việt Nam – những vấn đề ngôn ngữ  và văn hóa” do Hội Ngôn ngữ học Việt Nam phối hợp với Trường đại học  ngoại ngữ Hà Nội tổ chức tại Hà Nội tháng 7-1992 và sau đó in trong cuốn sách cùng tên do Hội Ngôn ngữ học Việt Nam xuất bản năm 1993 (tr. 9-16). Bài viết cũng được t/c Khoa học xã hội của Viện Khoa học Xã hội tại Tp. HCM in lại (dưới dạng rút gọn) trong số 18, IV-1993 (tr. 45-54).

Theo yêu cầu của nhiều bạn đọc, chúng tôi công bố lại đây bài viết này theo bản in của Hội Ngôn ngữ học Việt Nam.

Tác giả trình bày báo cáo tại Hội thảo (tháng 7-1992)

LÝ THUYẾT "TRUNG TÂM VÀ NGOẠI VI"
TRONG NGHIÊN CỨU KHÔNG GIAN VĂN HÓA

GS. TS. Ngô Đức Thịnh
(Viện Nghiên cứu văn hoá)

1. Từ thuyết "truyền bá" đến thuyết "trung tâm và ngoại vi"

Thuyết "trung tâm" trong nghiên cứu văn hoá đã được các nhà nghiên cứu thuộc trường phái "Truyền bá luận" (diffutionisim) Tây Âu đưa ra từ các thập kỉ cuối thế kỉ XIX đầu XX, mà các đại diện chính của trường phái này là các nhà nghiên cứu Đức - Áo, như L. Frobenius, F.Ratsel [5], F. Grabner [1], W. Schmidt [6]. Họ chủ trương rằng, các sáng tạo văn hoá của nhân loại bao giờ cũng xuất phát điểm từ một nơi, thuộc một cộng đồng nào đó, rồi sau đó lan truyền đi các nơi khác và chính sự lan truyền ấy tạo nên động lực của sự phát triển văn hoá nói riêng và của xã hội nói chung. Điều đó cũng có nghĩa là, đối với một số cộng đồng, sự tiến bộ văn hoá chủ yếu do vay mượn chứ không phải do sự sáng tạo độc lập của cộng đồng ấy [4]. Cũng phải nói thêm rằng, trước các nhà "truyền bá luận", nhiều nhà nghiên cứu đã nói tới các hiện tượng "thiên di", "lan toả", "mô phỏng" văn hoá, tức là đề cập tới một thuộc tính cơ bản của văn hoá, đó là sự giao lưu, ảnh hưởng, là sự chia xẻ các giá trị văn hoá.

QUAN ĐIỂM TIẾP CẬN EMIC VÀ ETIC

TRONG NGHIÊN CỨU VĂN HÓA

Nguyễn Văn Hiệu

(biên soạn)

Mặc dù có những khác biệt và chưa nhất trí, nhưng có thể thấy rằng hai cách tiếp cận “từ chủ thể” (emic) và “từ khách thể” (etic) là những phương pháp mang tính nhận thức luận. Nghiên cứu văn hoá cần kết hợp cả hai cách tiếp cận này.

LÀM PHIM DÂN TỘC HỌC

Jean Rouch

Để bàn về những bộ phim của mình, tác giả đã nêu lên một vài nét chính về sự phát triển của phim dân tộc học từ sau Chiến tranh Thế giới lần II. Ông chỉ ra rằng những gì trước kia được những người tiên phong xem như một hình thức nghệ thuật giờ đã trở nên chuyên môn hoá, và nói đến vai trò của chính ông trong sự phát triển kỹ thuật của máy quay éclair và máy ghi âm Nagra.

Ông sử dụng chính bộ phim của mình Au Pays des Mages Noirs (Xứ người Mages Đen) để cho thấy sự thương mại hoá đã ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng phim dân tộc học, và cũng thể hiện ý tưởng của ông về anthropologie partagée, (nhân học chia sẻ) đó là việc chia sẻ những trải nghiệm trong cuộc sống và trong việc làm phim giữa nhà nhân học và những người cùng làm việc. Rouch đã làm hơn 50 bộ phim về các tín ngưỡng của người châu Phi, trong đó nổi bật nhất là bộ phim Les Matres Fous (Những người Matres điên). Trong đó, ông kể lại chuyện, làm thế nào chính quyền thuộc địa Anh đã cấm bộ phim này và khán giả người Phi lại bị sốc bởi bộ phim, nhưng giờ đây bộ phim được nhìn nhận rộng rãi như là một tư liệu lịch sử hiếm hoi về ảnh hưởng của chủ nghĩa thực dân ở TâyPhi.

Gần đây hơn, tác giả đã cộng tác với Germaine Dieterlen trong tám bộ phim dài tập về Sigui, một nghi lễ về sự tái sinh của thế giới chỉ được tiến hành bởi người Dogon 60 năm một lần. Rouch hiện đang đào tạo một vài thanh niên để làm phim về Sigui có thể sẽ tiến hành vào năm 2026, và bản thân người Dogon cũng nghĩ rằng việc ghi lại này là rất quan trọng.

Normal 0 false false false MicrosoftInternetExplorer4

Xem phim Những vị chủ điên (Les ma Normal 0 false false false MicrosoftInternetExplorer4 îtres fous)

PHIM DÂN TỘC HỌC VÀ PHIM NHÂN HỌC 
NHƯ LÀ SỰ ĐỔI MỚI
NỘI DUNG TRUYỀN THÔNG VỀ MÔI TRƯỜNG 
ĐỐI VỚI ĐỒNG BÀO DÂN TỘC ÍT NGƯỜI Ở VIỆT NAM

TS. Bùi Quang Thắng

(Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam)

Phim nhân học ngày càng trở thành nhánh nghiên cứu nhân học quan trọng khi giới nghiên cứu nhân học ngày càng coi trọng quan điểm: Nhân học không chỉ phân tích, diễn giải văn hóa, xã hội của các tộc người (tức không chỉ có chức năng thông tin) mà còn phải biết truyền, chia sẻ cho người xem những xúc cảm của những người trong cuộc . Như vậy, trước hết phim nhân học thể hiện được tiếng nói của chủ thể và nhà làm phim- nhà nghiên cứu phải tham dự vào cuộc sống của cư dân bản địa; Muốn làm được điều đó, nhà làm phim- nhà nghiên cứu phải hiểu được ngôn ngữ, tâm lý, phong tục, tập quán của người bản địa hay của đối tượng khảo cứu.

PHƯƠNG THỨC TRUYỀN TẢI THÔNG TIN
TRONG NHÂN HỌC ĐIỆN ẢNH

HẠO ĐIỆP TUẤN

Ngày nay, điện ảnh và sách báo chuyên ngành đều có các thức truyền tải thông tin giống nhau, điều đó đã được khẳng định và trở thành một phương pháp tư duy và quan sát nhân học có hiệu quả. Quá trình viết bài và sản xuất phim nhân học đều được coi là quá trình nhận thức, miêu thuật (miêu tả) văn hoá và trao đổi thông tin. Tuy nhiên, cách biểu đạt bằng hình ảnh và biểu đạt bằng sách vở trong nghiên cứu nhân học là hai phương thức truyền tải thông tin hoàn toàn khác nhau và giữa chúng có sự khác biệt trong cách thức truyền tải thông tin.