Nhà vườn Huế
Đã gửi: Thứ 2 06/07/09 18:49PHẦN NỘI DUNG
Chương I: Giới thiệu chung về Huế, về kiến trúc nhà vườn Huế
I.1. Giới thiệu chung về Huế
-Huế là một thành phố nhỏ nằm ở miền Trung Việt Nam, thuộc miền khí hậu nhiệt đới gió mùa, có nguồn nước sông phong phú
-Huế là một thành phố duy nhất vẫn còn giữ lại cho mình những nét đặc thù của thời đại phong kiến thế kỉ XIX
- Chịu ảnh hưởng của tư tưởng “Tam giáo đồng nguyên” nên con người Huế luôn có xu hướng sống hòa hợp, luôn hướng về “chân, thiện, mỹ”
-Nơi đây vốn là cùng đất có dân tộc Chăm sinh sống, bởi vậy mà văn hóa Huế đa dạng, phong phú, đặc sắc, tinh tế, dung dị
-Cái “chất” đặc sắc nhất ở Huế là không ồn ào, náo nhiệt. Huế là một thành phố của sông nước, cây lá, núi non, của cảnh trí và con người
I.2. Giới thiệu chung về kiến trúc nhà vườn Huế
-Cái mà người ta dể cảm nhận về Huế nhất đó là kiến trúc Huế, nó luôn tạo cho Huế những nét riêng độc đáo
-Kiến trúc nhà vườn Huế là thể hiện của sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên
-Bước vào vườn Huế người ta sẽ cảm nhận thấy một không gian yên tĩnh, lắng đọng
I.2.1. Thành phần và cách bố trí không gian
-Bao gồm 2 thành phần:
+ Nhà: không quá rộng và bề thế, được bố trí thành nhiều gian khác nhau
+ Vườn: được xem như một tiểu công viên với nhiều loại cây khác nhau. Mỗi loại cây đều được chủ nhân của nó chăm sóc, trang trì một cách khá tỉ mỉ. Một số vườn còn bố trí thêm hòn non bộ, bể cạn như một nét chấm phá trong cách bài trí. Người ta có thể tạo bình phong cho khu vườn bằng nhiều cách khác nhau, nhưng đại đa số người Huế thích làm bình phong bằng cây cối hơn là xây bằng xi măng.
-Cách bố trí không gian:
+ Vườn luôn được bố trí ở bên ngoài, trước khi bước vào nhà ta phải đi qua không gian của khu vườn. Khu vườn ngăn cách với bên ngoài chỉ bằng một bờ rào, bờ dậu, cổng không quá cao.
+ Có một lối đi giữa vừơn được tạo bởi hai hàng cây trồng sát nhau. Chuẩn bị bước vào nhà ta thừơng gặp một bức bình phong.
+ Bước vào nhà trước hết ta sẽ bắt gặp bàn thờ tổ tiên ở ngay gian giữa của ngôi nhà, hai bên là hai câu đối, ở giữa nhà là bộ bàn ghế tiếp khách.
+ Phía sau là bếp và nơi sinh hoạt gia đình, ở phía sau này thường có những vườn rau. Đối với những không gian rộng hơn như vườn chùa, vườn lăng tẩm, vườn Thượng Uyển thì có phần khác hơn đôi chút.
+ Địa thế của các khu vườn chùa, vườn lăng tẩm, vườn Thượng Uyển thường tọa lạc ở nơi non nước hữu tình. Hệ thống cây côi cũng có đôi phần khác với nhà vườn gia đình, nơi đây thiên về những loại cây kiểng nhiều hơn, ở vườn lăng tẩm, Thượng Uyển thường nuôi thêm các loại chim quý.
+ Không gian nơi đây thường thiên về tính chất thư giãn, nghỉ ngơi hơn là sinh hoạt gia đình.
I.2.2. Phân loại nhà vườn HuếCó 5 loại nhà vườn:
-Vườn Dân gian: là kiểu nhà vườn của tầng lớp bình dân Huế, là loại nhà vườn ra đời sớm nhất
-Vườn Chùa: là kiến trúc chùa tọa lạc giữa không gian nhiều cây cối, lá hoa… Nơi đây vừa đáp ứng những nhu cầu tôn giáo vừa giúp cho người tu hành có thể cảm thấy sự thanh tịnh nhưng không phải trốn tránh cuộc đời.
-Vườn Phủ đệ (Ngự viên): Nơi đây gần như một quốc gia thu nhỏ, là nơi sinh hoạt văn hóa tinh thần của tầng lớp hoàng thân quốc thích thời bấy giờ. Những khu này thường được chăm sóc rất công phu, tỉ mỉ.
-Vườn Cơ hạ (Thượng Uyển): nơi đây tập hợp những loại cây cảnh, chim thú quý hiếm. Là nơi để vua có thể thư giãn sau những giờ làm việc vất vả.
-Vườn lăng tẩm: là loại vườn lăng mộ của các vua chúa. Nơi đây rất được chú trọng về không gian, địa thế.
Chương II: Nhà vườn Huế đặt trong cấu trúc văn hóa
II.1. Nhà vườn Huế nhìn từ văn hóa nhận thức
II.1.1. Dịch lý và phong thủy trong nhà vườn Huế
-Mô hình kiến trúc nhà vườn Huế thường được coi trọng các yếu tố: tiền án, hậu chẩm, minh đường, thủy tụ.
-Người Huế thường dựa vào thuyết phong thủy mà tạo nên sự kết hợp giữa thiên nhiên và con người
-Tấm bình phong, hòn non bộ thường đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ cấu trúc nhà vườn. Cả bình phong và hòn non bộ luôn được gia chủ chăm chút, trang trí tỉ mỉ khi trang trí nhà cửa, khuôn viên, mang nhiều hình dạng, nhiều ý nghĩa khác nhau.
-Hầu hết các kiến trúc Huế đều xây dựng theo hướng Bắc – Nam, một số ít ngôi chùa dựng theo hướng Nam – Bắc. Đối với những công trình làm hướng Nam (Hỏa), để tránh khí độc mang lại, người ta xây dựng bình phong nhằm bảo vệ gia chủ.
-Trong một ngôi nhà, bàn thờ gia tiên thường đặt ở gian giữa; gian bên trái tượng cho người phụ nữ, người vợ; gian bên phải tượng cho người chủ gia đình, người đàn ông; phía sau tượng cho con cháu.
-Có hai cách giải thích cho sự phân chia ở đây:
•Một là theo dịch lý, ở bên trái thường mang tính chất dương trưởng, âm tiêu; bên phải thường mang tính âm trưởng, dương tiêu; nên phân chia như vậy là mang lại sự cân bằng trong gia đình.
•Hai là theo thuyết ngũ hành tương sinh, có thể giải thích rằng: người xưa thường đặt nhà theo hướng Nam, nhà lại được đắp bằng đất, nên thuộc Thổ, đặt tại trung ương là tổ tiên; nhờ có Thổ mà sinh ra Kim, nằm bên trái ứng với tượng chủ nhà; từ chủ nhà mà sinh ra con cháu (Thủy) và điều khiển người vợ (Mộc). [Phan Thanh Hải. Tạp chí Sông Hương số 211 – 09 – 2006: Bình phong trong kiến trúc truyền thống Việt]
II.1.2. Nhận thức về con người trong nhà vườn Huế
-Đầu tiên là sự ảnh hường từ đạo Nho, đạo Phật, con người luôn có một quan niệm về thế giới bên kia, sau khi chết đi. Bản thân vua chúa đều có sự chuẩn bị hậu sự cho mình bằng cách xây dựng những lăng tẩm hùng vĩ, chuẩn bị cho mình một cuộc sống sung túc ở thế giới bên kia.
-Gian thờ của tổ tiên được đặt ở nơi trang trọng nhất, là nơi linh thiêng nhất của ngôi nhà. Trong khu vườn của một số nhà còn có thể có một ngôi mộ, con cháu có thể cảm thấy sự tồn tại của tổ tiên quanh mình, ông bà, cha mẹ có thể mất đi nhưng linh hồn vẫn quanh quẩn bên con cháu, phù hộ cho gia đình.
-Cây trái của khu vườn ấy không phục vụ cho kinh tế gia đình mà dùng cho việc thờ cúng ông bà, con cháu dâng lên những hoa thơm trái ngọt do chính tay mình chăm sóc để tỏ lòng hiếu thảo.
-Không chỉ thờ ông bà tổ tiên, mỗi gia đình còn lập một am thờ nhỏ trước nhà để thờ phụng người thân và cả những người không cùng tộc họ.
II.2. Nhà vườn Huế nhìn từ văn hóa tổ chức đời sống
III.2.1. Từ văn hóa tổ chức đời sống cá nhân
Tín ngưỡng:
-Huế là nơi mà Đạo Phật phát triển mạnh mẽ. Số lượng đền chùa nơi đây lên tới hàng trăm. Vườn chùa như nơi thưởng ngoạn, thư thả tâm hồn. là nơi cho con người tìm về sự thanh tịnh cho tâm hồn, chính bởi vậy mà các kiến trúc này thường mang tính hướng nội cao.
-Cũng từ vườn chùa mà các nhà sư có thể cải thiện bữa ăn cho mình bằng những thực vật giản dị do chính tay mình vun trồng nên.
-Không chỉ có đạo Phật, trong mỗi gia đình còn luôn giữ cho mình tín ngưỡng truyền thống: đạo thờ ông bà, bởi vậy mà trong mỗi gia đình thì gia đình nào cũng có bàn thờ tổ tiên; trong các lăng tẩm thì thờ cúng những vị vua chúa của các đời trước một cách trang trọng.
-Đối với các lăng tẩm, các nhà vua cũng có xu hướng tạo cho mình những nơi yên nghỉ thoáng đãng, thể hiện cho sự thanh thản, không chỉ là nơi dành cho sự yên bình khi chết đi mà còn là nơi vui chơi, nghỉ ngơi cho những lúc làm việc mệt nhọc lúc còn sống.
-Với những nhà vườn của vua chúa trước đây (Vườn phủ đệ, vườn cơ hạ), nay thường được chuyển thành nơi thờ cúng.
Nghệ thuật:
-Cuộc sống của người Huế thường giản dị, bình thường, nhưng người Huế cũng có biệt tài biến những gì là giản dị bình thường nhất trong cuộc sống trở thành nghệ thuật
-Từ hầu hết các loại nhà vườn, người Huế có thể gửi gắm vào đấy những ý tưởng độc đáo của mình. Đi vào nhà vườn Huế tức là ta đi vào tâm hồn con người Huế, tinh tế mà giản dị
-Ngừơi Huế rất chú ý đến việc bài trí cảnh quan sống xung quanh sao cho cuộc sống trở nên nhẹ nhàng, dung dị. Cách bài trí cổng rào, trang trí tấm bình phong, dựng hòn non bộ đến việc chăm chút cho những cây cảnh xung quanh đều được chủ nhân của khu vườn bỏ công sức ra để thực hiện. Tất cả những điều đó được xem như một thú vui về tinh thần của mình.
- Bước vào khu nhà vườn tức là người ta đã trút bỏ phía sau cổng vườn ấy những mệt nhọc của cuộc sống đời thường, tìm về cho mình những phút thanh thản, đó là điều mà chỉ nhà vườn Huế mới làm được
III.2.2. Từ văn hóa tổ chức đời sống cộng đồng
-Nhà vườn Huế là một mô hình kiến trúc đi từ dân gian, từ nông thôn mà phát triển lên
-Nó được đưa vào các kiến trúc tôn giáo, cung đình. Dù ở đâu thì nó vẫn luôn giữ được nét hài hòa của mình, vẫn luôn thể hiện sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, đó là đặc điểm luôn bao trùm văn hóa Huế.
-Những khu lăng tẩm – chùa chiền đều là những nơi sinh hoạt cộng đồng rộng lớn, tuy thuộc quyền sở hữu của vua chúa lúc sinh thời (lăng tẩm) hay nhà Phật (vườn chùa) thì những nơi này đều được trở thành những điểm thu hút bởi tính nghệ thuật của mình.
-Điều độc đáo trong kiến trúc nhà vườn Huế là luôn có sự hòa hợp giữa nghệ thuật cung đình và nghệ thuật dân gian; không bao giờ tồn tại sự đối lập, loại trừ lẫn nhau, đó chính là điểm tạo nên những đặc sắc của kiến trúc nhà vườn Huế nói riêng và kiến trúc Huế nói chung.
-Những nét độc đáo trong kiến trúc nhà vườn Huế không còn là của cá nhân, của một tâm hồn riêng lẻ, mà nó trở thành tài sản chung cho tất cả những tâm hồn Huế dung dị, tinh tế, chính điều đó tạo nên sức sống cho nó.
II.3. Nhà vườn Huế nhìn từ văn hóa ứng xử với môi trường
II.3.1. Ứng xử với môi trường tự nhiên
-Con người Huế sống giữa môi trừơng thiên nhiên hài hòa, phong cảnh hữu tình, có sông, có núi, đồng bằng, bãi biển
-Nhắc đến Huế là nhắc đến biểu tượng Núi Ngự - Sông Hương:
Đi đâu cũng nhớ quê mình
Nhớ sông Hương gió mát, nhớ non Bình trăng treo
(ca dao Huế)
-Kiến trúc nhà vườn Huế nảy sinh từ thiên nhiên, từ Huế với núi Ngự Bình, dòng sông Hương, với Cồn Hến và Cồn Dã Viên. Mô hình kiến trúc như được thu nhỏ từ hình thể cấu tạo nên thành phố Huế.
- Nhà vườn Huế đã tạo cho ngừơi Huế một không gian sống thật lý thú, thiên nhiên và con người luôn luôn hòa hợp với nhau. Cả thành phố như một công viên lớn , kiến trúc hòa vào thiên nhiên chứ không đối chọi với thiên nhiên.
-Các lăng tẩm hùng vĩ hơn nhờ ẩn mình trong thiên nhiên, không có sự đe dọa với thiên nhiên, với con người, lại càng không có sự thách đố với đất trời. Thiên nhiên – kiến trúc luôn tôn trọng vẻ đẹp của nhau.
-Khuôn viên vườn luôn có đủ các loại cây: cây ăn quả quanh năm, cây cảnh được bàn tay người chủ tạo dáng tỉ mỉ, rau cỏ phục vụ cho bữa ăn hằng ngày.
-Hòa vào thiên nhiên, con người như được tách khỏi thế giới ồn ào, náo nhiệt. Nơi tĩnh lặng ấy con người luôn tìm thấy cho mình một khoảng không gian và thời gian bình yên. Dù là khuôn viên của lăng tẩm, chùa chiền hay một ngôi nhà dân dã thì cảm giác thanh thản luôn là điều đầu tiên mà du khách bước vào đây, đó là điều mà không phải kiến trúc nào cũng tạo ra được.
II.3.2. Ứng xử với môi trường xã hội
-Kiến trúc nhà vườn Huế được hình thành và phát triển vào thời nhà Nguyễn, đây là khoảng thời gian nước ta chịu ảnh hưởng mạnh từ phương Tây ở nhiều mặt, trong đó có văn hóa.
-Kiến trúc Pháp có ảnh hưởng không nhỏ đến phong cách kiến trúc Huế nói chung và kiến trúc nhà vườn Huế nói riêng.
-Trong một số lăng tẩm, ta có thể nhận thấy những nét phong cách kiến trúc phương Tây ẩn hiện trong cấu trúc toàn thể. Lăng Khải Định là một ví dụ, thoạt nhìn ta ngỡ như một tòa nhà ở Châu Âu, “vươn mình ngạo nghễ giữa trời xanh”. Trong lăng, các vật liệu truyền thống được dùng hạn chế hơn, thay vào đó là sắt thép, xi măng, gạch carô, ngói ác-đoa… những con rồng to lớn, những bậc cấp đá xi măng thay cho những bậc thềm, những cây cổ thụ to lớn, những hồ nước trong xanh vắng bóng. Tuy nhiên, khi đứng trên tầm cao của toàn bộ kiến trúc ấy và nhìn ra xung quanh, ta sẽ có một chút ngỡ ngàng khi hình như tất cả các yếu tố của thiên nhiên như núi đồi, khe suối được tận dụng tối đa cho việc tạo yếu tố phong thủy: tiền án, hậu chẩm, rồng chầu, hổ phục, thủy tụ, minh đường…
-Ảnh hưởng từ phương Tây trong kiến trúc nhà vườn Huế không phải ít, nhưng bản thân những hệ thống kiến trúc này thường mang xu hướng hài hòa, không đối chọi lẫn nhau, tạo nên vẻ tự nhiên trong cách phối hợp.
-Không chỉ có sự ảnh hưởng từ phía kiến trúc phương Tây, kiến trúc nhà vườn Huế cũng có ảnh hửơng không ít đến kiến trúc phương Tây tại Huế. Các nguyên tắc về dịch lý, phong thủy sử dụng trong kiến trúc nhà vườn Huế nói riêng và kiến trúc Huế nói chung, hay nguyên tắc bố cục truyền thống được kết hợp khá tinh tế trong các kiến trúc phương Tây, khiến cho các kiến trúc này giảm đi phần nào sự cứng nhắc của mình, tạo vẻ quen thuộc, không quá xa lạ với những công trình mang đậm tính truyền thống.
-Có thể nói tính dung hợp văn hóa đến đây đã được phát huy tối đa tác dụng của mình, bởi vậy mà đối với phong cách kiến trúc phương Tây, kiến trúc nhà vườn Huế đều có sự nhận và cho mang lại sự hòa hợp giữa các công trình kiến trúc, và đặc biệt là sự hòa hợp giữa sự tồn tại của con người với thiên nhiên.
Chương III: Nhà vườn Huế trong mối tương quan với nhà vườn Bắc Bộ và Nam Bộ
III.1. Nét tương đồng
-Mô hình kiến trúc truyền thống: nhà – vườn – ao, hồ, kênh rạch
-Luôn tạo cảm giác hòa hợp với thiên nhiên
III.2. Nét khác biệt
-Từ nhhững điều kiện tự nhiên khác nhau mà hình thành nên những điểm khác biệt cơ bản giữa những mô hình kiến trúc nhà – vườn của Huế, Bắc bộ, và Nam bộ.
-Sự khác nhau thể hiện ở nhiều mặt: quy mô, tính chất, cấu trúc (bao gồm cả tính đa dạng của nó), tác dụng, tính phong thủy…
Kết luận
-Kiến trúc nhà vườn Huế là một kiến trúc độc đáo, quá trình hình thành phát triển của nó đã tạo nên một quần thể di sản kiến trúc đồ sộ nhưng không tách biệt với thiên nhiên, mà trái lại, nhờ nó, thiên nhiên trở nên hùng vĩ hơn, và chính bản thân những kiến trúc ấy tăng thêm giá trị.
-Kiến trúc ấy góp phần tạo nên nét quyến rũ mà chỉ Huế mới có được. Dù là thuật phong thủy hay nguyên tắc dịch lý thì cuối cùng những kiến trúc ấy cũng có một mục đích: sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, không tồn tại sự đối chọi, sự thách thức lẫn nhau, điều đó tạo cho con người sự thanh thản, yên bình giữa cuộc sống xô bồ, đầy thách thức, phải chăng điều đó tạo nên tính cách Huế, hay chính tính cách Huế tạo ra những điều đặc sắc ấy!
-Thành phố Huế đã được công nhận là thành phố loại I từ tháng 8 năm 2005, điều đó tạo nên nhiều điều kiện phát triển cũng như nhiều thách thức cho kiến trúc nhà vườn Huế từ sự ảnh hưởng của rất nhiều phong cách kiến trúc khác nhau.
-Hiện nay, những mô hình kiến trúc đang dần mất đi, thay vào đó là những ngôi nhà theo kiểu kiến trúc hiện đại. Điều này thực sự đáng báo động khi những ngôi nhà vườn truyền thống mất đi thì cũng có nghĩa là Huế dần mất đi vẻ đẹp tự nhiên của mình, mất đi sự hài hòa của mình.
-Vấn đề đặt ra cho việc phát triển đô thị và bảo tồn kiến trúc cổ là làm thế nào để kết hợp một cách hài hòa giữa kiến trúc cổ và kiến trúc hiện đại, không làm mất đi bản sắc truyền thống mà kiến trúc nhà vườn tạo nên nhưng cũng không kìm hãm sự phát triển của kiến trúc hiện đại trong quá trình phát triển đô thị.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bùi MinhTrí 1995 Vài nét về nghệ thuật trang trí kiến trúc thời Nguyễn. In trong Những vấn đề văn hóa xã hội thời Nguyễn. Viện khoa học xã hội TP HCM, Bảo tàng lịch sử Việt Nam. TPHCM – NXB KHXH
2. Bửu Kế 1996: Nguyễn triều cố sự. Huyền thoại về danh lam xứ Huế. -NXB Đà Nẵng *
3. Hồ Vĩnh 1996: Dấu tích văn hóa thời Nguyễn. -NXB Thuận Hóa *
4. Hoàng Đạo Thúy1987: Đi thăm đất nước. -NXB Văn hóa *
5. Hoàng Phủ Ngọc Tường 2001: Huế-Di tích và con người.- NXB Đà Nẵng
6. Hội khảo cứu lịch sử Thừa Thiên Huế 2005: Cố đô Huế xưa vàa nay – NXB Thuận Hóa
7. Lê Nguyễn Lưu 2006: Văn hóa Huế xưa.(Tập 1 & 3)- NXB Thuận Hóa
8. Lê Nguyễn Lưu, Phan Gia Vỹ, Tôn Thất Bình, A. De Rotlier 1996: Huế. Đẹp thơ. Ngàn năm di sản. -NXB Đà Nẵng
9. Lê Văn Hảo 1984: Huế giữa chúng ta.- NXB Thuận Hóa *
10. Ngô Đức Thịnh 2004: Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam – NXB Trẻ
11. Nguyễn Phương Thảo 1997: Văn hóa dân gian Nam bộ - Những phác thảo.-NXB GD
12. Sơn Nam 1992: Văn minh miệt vườn. – NXB Văn hóa
13. Trần Đức Anh Sơn 2008: Huế - Triều Nguyễn. Một cái nhìn. - NXB Văn hóa – Thông tin.
Trên đây là phần nội dung của đề cương chi tiết đề tài "Nhà vườn Huế". Rất mong sự góp ý cùa thầy cô và các bạn để đề tài có thể hoàn chỉnh hơn, xin chân thành cảm ơn mọi ngươi! :D
Chương I: Giới thiệu chung về Huế, về kiến trúc nhà vườn Huế
I.1. Giới thiệu chung về Huế
-Huế là một thành phố nhỏ nằm ở miền Trung Việt Nam, thuộc miền khí hậu nhiệt đới gió mùa, có nguồn nước sông phong phú
-Huế là một thành phố duy nhất vẫn còn giữ lại cho mình những nét đặc thù của thời đại phong kiến thế kỉ XIX
- Chịu ảnh hưởng của tư tưởng “Tam giáo đồng nguyên” nên con người Huế luôn có xu hướng sống hòa hợp, luôn hướng về “chân, thiện, mỹ”
-Nơi đây vốn là cùng đất có dân tộc Chăm sinh sống, bởi vậy mà văn hóa Huế đa dạng, phong phú, đặc sắc, tinh tế, dung dị
-Cái “chất” đặc sắc nhất ở Huế là không ồn ào, náo nhiệt. Huế là một thành phố của sông nước, cây lá, núi non, của cảnh trí và con người
I.2. Giới thiệu chung về kiến trúc nhà vườn Huế
-Cái mà người ta dể cảm nhận về Huế nhất đó là kiến trúc Huế, nó luôn tạo cho Huế những nét riêng độc đáo
-Kiến trúc nhà vườn Huế là thể hiện của sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên
-Bước vào vườn Huế người ta sẽ cảm nhận thấy một không gian yên tĩnh, lắng đọng
I.2.1. Thành phần và cách bố trí không gian
-Bao gồm 2 thành phần:
+ Nhà: không quá rộng và bề thế, được bố trí thành nhiều gian khác nhau
+ Vườn: được xem như một tiểu công viên với nhiều loại cây khác nhau. Mỗi loại cây đều được chủ nhân của nó chăm sóc, trang trì một cách khá tỉ mỉ. Một số vườn còn bố trí thêm hòn non bộ, bể cạn như một nét chấm phá trong cách bài trí. Người ta có thể tạo bình phong cho khu vườn bằng nhiều cách khác nhau, nhưng đại đa số người Huế thích làm bình phong bằng cây cối hơn là xây bằng xi măng.
-Cách bố trí không gian:
+ Vườn luôn được bố trí ở bên ngoài, trước khi bước vào nhà ta phải đi qua không gian của khu vườn. Khu vườn ngăn cách với bên ngoài chỉ bằng một bờ rào, bờ dậu, cổng không quá cao.
+ Có một lối đi giữa vừơn được tạo bởi hai hàng cây trồng sát nhau. Chuẩn bị bước vào nhà ta thừơng gặp một bức bình phong.
+ Bước vào nhà trước hết ta sẽ bắt gặp bàn thờ tổ tiên ở ngay gian giữa của ngôi nhà, hai bên là hai câu đối, ở giữa nhà là bộ bàn ghế tiếp khách.
+ Phía sau là bếp và nơi sinh hoạt gia đình, ở phía sau này thường có những vườn rau. Đối với những không gian rộng hơn như vườn chùa, vườn lăng tẩm, vườn Thượng Uyển thì có phần khác hơn đôi chút.
+ Địa thế của các khu vườn chùa, vườn lăng tẩm, vườn Thượng Uyển thường tọa lạc ở nơi non nước hữu tình. Hệ thống cây côi cũng có đôi phần khác với nhà vườn gia đình, nơi đây thiên về những loại cây kiểng nhiều hơn, ở vườn lăng tẩm, Thượng Uyển thường nuôi thêm các loại chim quý.
+ Không gian nơi đây thường thiên về tính chất thư giãn, nghỉ ngơi hơn là sinh hoạt gia đình.
I.2.2. Phân loại nhà vườn HuếCó 5 loại nhà vườn:
-Vườn Dân gian: là kiểu nhà vườn của tầng lớp bình dân Huế, là loại nhà vườn ra đời sớm nhất
-Vườn Chùa: là kiến trúc chùa tọa lạc giữa không gian nhiều cây cối, lá hoa… Nơi đây vừa đáp ứng những nhu cầu tôn giáo vừa giúp cho người tu hành có thể cảm thấy sự thanh tịnh nhưng không phải trốn tránh cuộc đời.
-Vườn Phủ đệ (Ngự viên): Nơi đây gần như một quốc gia thu nhỏ, là nơi sinh hoạt văn hóa tinh thần của tầng lớp hoàng thân quốc thích thời bấy giờ. Những khu này thường được chăm sóc rất công phu, tỉ mỉ.
-Vườn Cơ hạ (Thượng Uyển): nơi đây tập hợp những loại cây cảnh, chim thú quý hiếm. Là nơi để vua có thể thư giãn sau những giờ làm việc vất vả.
-Vườn lăng tẩm: là loại vườn lăng mộ của các vua chúa. Nơi đây rất được chú trọng về không gian, địa thế.
Chương II: Nhà vườn Huế đặt trong cấu trúc văn hóa
II.1. Nhà vườn Huế nhìn từ văn hóa nhận thức
II.1.1. Dịch lý và phong thủy trong nhà vườn Huế
-Mô hình kiến trúc nhà vườn Huế thường được coi trọng các yếu tố: tiền án, hậu chẩm, minh đường, thủy tụ.
-Người Huế thường dựa vào thuyết phong thủy mà tạo nên sự kết hợp giữa thiên nhiên và con người
-Tấm bình phong, hòn non bộ thường đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ cấu trúc nhà vườn. Cả bình phong và hòn non bộ luôn được gia chủ chăm chút, trang trí tỉ mỉ khi trang trí nhà cửa, khuôn viên, mang nhiều hình dạng, nhiều ý nghĩa khác nhau.
-Hầu hết các kiến trúc Huế đều xây dựng theo hướng Bắc – Nam, một số ít ngôi chùa dựng theo hướng Nam – Bắc. Đối với những công trình làm hướng Nam (Hỏa), để tránh khí độc mang lại, người ta xây dựng bình phong nhằm bảo vệ gia chủ.
-Trong một ngôi nhà, bàn thờ gia tiên thường đặt ở gian giữa; gian bên trái tượng cho người phụ nữ, người vợ; gian bên phải tượng cho người chủ gia đình, người đàn ông; phía sau tượng cho con cháu.
-Có hai cách giải thích cho sự phân chia ở đây:
•Một là theo dịch lý, ở bên trái thường mang tính chất dương trưởng, âm tiêu; bên phải thường mang tính âm trưởng, dương tiêu; nên phân chia như vậy là mang lại sự cân bằng trong gia đình.
•Hai là theo thuyết ngũ hành tương sinh, có thể giải thích rằng: người xưa thường đặt nhà theo hướng Nam, nhà lại được đắp bằng đất, nên thuộc Thổ, đặt tại trung ương là tổ tiên; nhờ có Thổ mà sinh ra Kim, nằm bên trái ứng với tượng chủ nhà; từ chủ nhà mà sinh ra con cháu (Thủy) và điều khiển người vợ (Mộc). [Phan Thanh Hải. Tạp chí Sông Hương số 211 – 09 – 2006: Bình phong trong kiến trúc truyền thống Việt]
II.1.2. Nhận thức về con người trong nhà vườn Huế
-Đầu tiên là sự ảnh hường từ đạo Nho, đạo Phật, con người luôn có một quan niệm về thế giới bên kia, sau khi chết đi. Bản thân vua chúa đều có sự chuẩn bị hậu sự cho mình bằng cách xây dựng những lăng tẩm hùng vĩ, chuẩn bị cho mình một cuộc sống sung túc ở thế giới bên kia.
-Gian thờ của tổ tiên được đặt ở nơi trang trọng nhất, là nơi linh thiêng nhất của ngôi nhà. Trong khu vườn của một số nhà còn có thể có một ngôi mộ, con cháu có thể cảm thấy sự tồn tại của tổ tiên quanh mình, ông bà, cha mẹ có thể mất đi nhưng linh hồn vẫn quanh quẩn bên con cháu, phù hộ cho gia đình.
-Cây trái của khu vườn ấy không phục vụ cho kinh tế gia đình mà dùng cho việc thờ cúng ông bà, con cháu dâng lên những hoa thơm trái ngọt do chính tay mình chăm sóc để tỏ lòng hiếu thảo.
-Không chỉ thờ ông bà tổ tiên, mỗi gia đình còn lập một am thờ nhỏ trước nhà để thờ phụng người thân và cả những người không cùng tộc họ.
II.2. Nhà vườn Huế nhìn từ văn hóa tổ chức đời sống
III.2.1. Từ văn hóa tổ chức đời sống cá nhân
Tín ngưỡng:
-Huế là nơi mà Đạo Phật phát triển mạnh mẽ. Số lượng đền chùa nơi đây lên tới hàng trăm. Vườn chùa như nơi thưởng ngoạn, thư thả tâm hồn. là nơi cho con người tìm về sự thanh tịnh cho tâm hồn, chính bởi vậy mà các kiến trúc này thường mang tính hướng nội cao.
-Cũng từ vườn chùa mà các nhà sư có thể cải thiện bữa ăn cho mình bằng những thực vật giản dị do chính tay mình vun trồng nên.
-Không chỉ có đạo Phật, trong mỗi gia đình còn luôn giữ cho mình tín ngưỡng truyền thống: đạo thờ ông bà, bởi vậy mà trong mỗi gia đình thì gia đình nào cũng có bàn thờ tổ tiên; trong các lăng tẩm thì thờ cúng những vị vua chúa của các đời trước một cách trang trọng.
-Đối với các lăng tẩm, các nhà vua cũng có xu hướng tạo cho mình những nơi yên nghỉ thoáng đãng, thể hiện cho sự thanh thản, không chỉ là nơi dành cho sự yên bình khi chết đi mà còn là nơi vui chơi, nghỉ ngơi cho những lúc làm việc mệt nhọc lúc còn sống.
-Với những nhà vườn của vua chúa trước đây (Vườn phủ đệ, vườn cơ hạ), nay thường được chuyển thành nơi thờ cúng.
Nghệ thuật:
-Cuộc sống của người Huế thường giản dị, bình thường, nhưng người Huế cũng có biệt tài biến những gì là giản dị bình thường nhất trong cuộc sống trở thành nghệ thuật
-Từ hầu hết các loại nhà vườn, người Huế có thể gửi gắm vào đấy những ý tưởng độc đáo của mình. Đi vào nhà vườn Huế tức là ta đi vào tâm hồn con người Huế, tinh tế mà giản dị
-Ngừơi Huế rất chú ý đến việc bài trí cảnh quan sống xung quanh sao cho cuộc sống trở nên nhẹ nhàng, dung dị. Cách bài trí cổng rào, trang trí tấm bình phong, dựng hòn non bộ đến việc chăm chút cho những cây cảnh xung quanh đều được chủ nhân của khu vườn bỏ công sức ra để thực hiện. Tất cả những điều đó được xem như một thú vui về tinh thần của mình.
- Bước vào khu nhà vườn tức là người ta đã trút bỏ phía sau cổng vườn ấy những mệt nhọc của cuộc sống đời thường, tìm về cho mình những phút thanh thản, đó là điều mà chỉ nhà vườn Huế mới làm được
III.2.2. Từ văn hóa tổ chức đời sống cộng đồng
-Nhà vườn Huế là một mô hình kiến trúc đi từ dân gian, từ nông thôn mà phát triển lên
-Nó được đưa vào các kiến trúc tôn giáo, cung đình. Dù ở đâu thì nó vẫn luôn giữ được nét hài hòa của mình, vẫn luôn thể hiện sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, đó là đặc điểm luôn bao trùm văn hóa Huế.
-Những khu lăng tẩm – chùa chiền đều là những nơi sinh hoạt cộng đồng rộng lớn, tuy thuộc quyền sở hữu của vua chúa lúc sinh thời (lăng tẩm) hay nhà Phật (vườn chùa) thì những nơi này đều được trở thành những điểm thu hút bởi tính nghệ thuật của mình.
-Điều độc đáo trong kiến trúc nhà vườn Huế là luôn có sự hòa hợp giữa nghệ thuật cung đình và nghệ thuật dân gian; không bao giờ tồn tại sự đối lập, loại trừ lẫn nhau, đó chính là điểm tạo nên những đặc sắc của kiến trúc nhà vườn Huế nói riêng và kiến trúc Huế nói chung.
-Những nét độc đáo trong kiến trúc nhà vườn Huế không còn là của cá nhân, của một tâm hồn riêng lẻ, mà nó trở thành tài sản chung cho tất cả những tâm hồn Huế dung dị, tinh tế, chính điều đó tạo nên sức sống cho nó.
II.3. Nhà vườn Huế nhìn từ văn hóa ứng xử với môi trường
II.3.1. Ứng xử với môi trường tự nhiên
-Con người Huế sống giữa môi trừơng thiên nhiên hài hòa, phong cảnh hữu tình, có sông, có núi, đồng bằng, bãi biển
-Nhắc đến Huế là nhắc đến biểu tượng Núi Ngự - Sông Hương:
Đi đâu cũng nhớ quê mình
Nhớ sông Hương gió mát, nhớ non Bình trăng treo
(ca dao Huế)
-Kiến trúc nhà vườn Huế nảy sinh từ thiên nhiên, từ Huế với núi Ngự Bình, dòng sông Hương, với Cồn Hến và Cồn Dã Viên. Mô hình kiến trúc như được thu nhỏ từ hình thể cấu tạo nên thành phố Huế.
- Nhà vườn Huế đã tạo cho ngừơi Huế một không gian sống thật lý thú, thiên nhiên và con người luôn luôn hòa hợp với nhau. Cả thành phố như một công viên lớn , kiến trúc hòa vào thiên nhiên chứ không đối chọi với thiên nhiên.
-Các lăng tẩm hùng vĩ hơn nhờ ẩn mình trong thiên nhiên, không có sự đe dọa với thiên nhiên, với con người, lại càng không có sự thách đố với đất trời. Thiên nhiên – kiến trúc luôn tôn trọng vẻ đẹp của nhau.
-Khuôn viên vườn luôn có đủ các loại cây: cây ăn quả quanh năm, cây cảnh được bàn tay người chủ tạo dáng tỉ mỉ, rau cỏ phục vụ cho bữa ăn hằng ngày.
-Hòa vào thiên nhiên, con người như được tách khỏi thế giới ồn ào, náo nhiệt. Nơi tĩnh lặng ấy con người luôn tìm thấy cho mình một khoảng không gian và thời gian bình yên. Dù là khuôn viên của lăng tẩm, chùa chiền hay một ngôi nhà dân dã thì cảm giác thanh thản luôn là điều đầu tiên mà du khách bước vào đây, đó là điều mà không phải kiến trúc nào cũng tạo ra được.
II.3.2. Ứng xử với môi trường xã hội
-Kiến trúc nhà vườn Huế được hình thành và phát triển vào thời nhà Nguyễn, đây là khoảng thời gian nước ta chịu ảnh hưởng mạnh từ phương Tây ở nhiều mặt, trong đó có văn hóa.
-Kiến trúc Pháp có ảnh hưởng không nhỏ đến phong cách kiến trúc Huế nói chung và kiến trúc nhà vườn Huế nói riêng.
-Trong một số lăng tẩm, ta có thể nhận thấy những nét phong cách kiến trúc phương Tây ẩn hiện trong cấu trúc toàn thể. Lăng Khải Định là một ví dụ, thoạt nhìn ta ngỡ như một tòa nhà ở Châu Âu, “vươn mình ngạo nghễ giữa trời xanh”. Trong lăng, các vật liệu truyền thống được dùng hạn chế hơn, thay vào đó là sắt thép, xi măng, gạch carô, ngói ác-đoa… những con rồng to lớn, những bậc cấp đá xi măng thay cho những bậc thềm, những cây cổ thụ to lớn, những hồ nước trong xanh vắng bóng. Tuy nhiên, khi đứng trên tầm cao của toàn bộ kiến trúc ấy và nhìn ra xung quanh, ta sẽ có một chút ngỡ ngàng khi hình như tất cả các yếu tố của thiên nhiên như núi đồi, khe suối được tận dụng tối đa cho việc tạo yếu tố phong thủy: tiền án, hậu chẩm, rồng chầu, hổ phục, thủy tụ, minh đường…
-Ảnh hưởng từ phương Tây trong kiến trúc nhà vườn Huế không phải ít, nhưng bản thân những hệ thống kiến trúc này thường mang xu hướng hài hòa, không đối chọi lẫn nhau, tạo nên vẻ tự nhiên trong cách phối hợp.
-Không chỉ có sự ảnh hưởng từ phía kiến trúc phương Tây, kiến trúc nhà vườn Huế cũng có ảnh hửơng không ít đến kiến trúc phương Tây tại Huế. Các nguyên tắc về dịch lý, phong thủy sử dụng trong kiến trúc nhà vườn Huế nói riêng và kiến trúc Huế nói chung, hay nguyên tắc bố cục truyền thống được kết hợp khá tinh tế trong các kiến trúc phương Tây, khiến cho các kiến trúc này giảm đi phần nào sự cứng nhắc của mình, tạo vẻ quen thuộc, không quá xa lạ với những công trình mang đậm tính truyền thống.
-Có thể nói tính dung hợp văn hóa đến đây đã được phát huy tối đa tác dụng của mình, bởi vậy mà đối với phong cách kiến trúc phương Tây, kiến trúc nhà vườn Huế đều có sự nhận và cho mang lại sự hòa hợp giữa các công trình kiến trúc, và đặc biệt là sự hòa hợp giữa sự tồn tại của con người với thiên nhiên.
Chương III: Nhà vườn Huế trong mối tương quan với nhà vườn Bắc Bộ và Nam Bộ
III.1. Nét tương đồng
-Mô hình kiến trúc truyền thống: nhà – vườn – ao, hồ, kênh rạch
-Luôn tạo cảm giác hòa hợp với thiên nhiên
III.2. Nét khác biệt
-Từ nhhững điều kiện tự nhiên khác nhau mà hình thành nên những điểm khác biệt cơ bản giữa những mô hình kiến trúc nhà – vườn của Huế, Bắc bộ, và Nam bộ.
-Sự khác nhau thể hiện ở nhiều mặt: quy mô, tính chất, cấu trúc (bao gồm cả tính đa dạng của nó), tác dụng, tính phong thủy…
Kết luận
-Kiến trúc nhà vườn Huế là một kiến trúc độc đáo, quá trình hình thành phát triển của nó đã tạo nên một quần thể di sản kiến trúc đồ sộ nhưng không tách biệt với thiên nhiên, mà trái lại, nhờ nó, thiên nhiên trở nên hùng vĩ hơn, và chính bản thân những kiến trúc ấy tăng thêm giá trị.
-Kiến trúc ấy góp phần tạo nên nét quyến rũ mà chỉ Huế mới có được. Dù là thuật phong thủy hay nguyên tắc dịch lý thì cuối cùng những kiến trúc ấy cũng có một mục đích: sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, không tồn tại sự đối chọi, sự thách thức lẫn nhau, điều đó tạo cho con người sự thanh thản, yên bình giữa cuộc sống xô bồ, đầy thách thức, phải chăng điều đó tạo nên tính cách Huế, hay chính tính cách Huế tạo ra những điều đặc sắc ấy!
-Thành phố Huế đã được công nhận là thành phố loại I từ tháng 8 năm 2005, điều đó tạo nên nhiều điều kiện phát triển cũng như nhiều thách thức cho kiến trúc nhà vườn Huế từ sự ảnh hưởng của rất nhiều phong cách kiến trúc khác nhau.
-Hiện nay, những mô hình kiến trúc đang dần mất đi, thay vào đó là những ngôi nhà theo kiểu kiến trúc hiện đại. Điều này thực sự đáng báo động khi những ngôi nhà vườn truyền thống mất đi thì cũng có nghĩa là Huế dần mất đi vẻ đẹp tự nhiên của mình, mất đi sự hài hòa của mình.
-Vấn đề đặt ra cho việc phát triển đô thị và bảo tồn kiến trúc cổ là làm thế nào để kết hợp một cách hài hòa giữa kiến trúc cổ và kiến trúc hiện đại, không làm mất đi bản sắc truyền thống mà kiến trúc nhà vườn tạo nên nhưng cũng không kìm hãm sự phát triển của kiến trúc hiện đại trong quá trình phát triển đô thị.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bùi MinhTrí 1995 Vài nét về nghệ thuật trang trí kiến trúc thời Nguyễn. In trong Những vấn đề văn hóa xã hội thời Nguyễn. Viện khoa học xã hội TP HCM, Bảo tàng lịch sử Việt Nam. TPHCM – NXB KHXH
2. Bửu Kế 1996: Nguyễn triều cố sự. Huyền thoại về danh lam xứ Huế. -NXB Đà Nẵng *
3. Hồ Vĩnh 1996: Dấu tích văn hóa thời Nguyễn. -NXB Thuận Hóa *
4. Hoàng Đạo Thúy1987: Đi thăm đất nước. -NXB Văn hóa *
5. Hoàng Phủ Ngọc Tường 2001: Huế-Di tích và con người.- NXB Đà Nẵng
6. Hội khảo cứu lịch sử Thừa Thiên Huế 2005: Cố đô Huế xưa vàa nay – NXB Thuận Hóa
7. Lê Nguyễn Lưu 2006: Văn hóa Huế xưa.(Tập 1 & 3)- NXB Thuận Hóa
8. Lê Nguyễn Lưu, Phan Gia Vỹ, Tôn Thất Bình, A. De Rotlier 1996: Huế. Đẹp thơ. Ngàn năm di sản. -NXB Đà Nẵng
9. Lê Văn Hảo 1984: Huế giữa chúng ta.- NXB Thuận Hóa *
10. Ngô Đức Thịnh 2004: Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam – NXB Trẻ
11. Nguyễn Phương Thảo 1997: Văn hóa dân gian Nam bộ - Những phác thảo.-NXB GD
12. Sơn Nam 1992: Văn minh miệt vườn. – NXB Văn hóa
13. Trần Đức Anh Sơn 2008: Huế - Triều Nguyễn. Một cái nhìn. - NXB Văn hóa – Thông tin.
Trên đây là phần nội dung của đề cương chi tiết đề tài "Nhà vườn Huế". Rất mong sự góp ý cùa thầy cô và các bạn để đề tài có thể hoàn chỉnh hơn, xin chân thành cảm ơn mọi ngươi! :D
