Văn hóa Ma (khoảng cách) ở Nhật Bản dưới góc nhìn VH học

[hiroak06]

Chuyên đề môn học: Phương Pháp Nghiên Cứu Văn Hóa học & Văn Hóa trong Khu Vực học
Giảng viên hướng dẫn: GS.TS Trần Ngọc Thêm
Học viên: Akaishi Hironori

Bài tập thực hành 1:
1. Chọn cho mình một phạm vi đề tài
Văn hóa Ma (Tạm dịch: Khoảng cách, Tiếng Nhật:間, Hán Việt: Gian) ở Nhật Bản dưới góc nhìn Văn hóa học

2. Xác định các cặp phạm trù đối lập (mâu thuẫn) trong đề tài
・Phi tồn tại >< tồn tại
・Thiếu thốn >< Sung túc, đầy đủ

3. Vận dụng phương pháp dịch lý để phân tích và lập cấu trúc đề tài.
(1) Tính tương hiện:
・Phi tồn tại >< tồn tại: Ma (khoảng cách) thể hiện giá trị về mặt tinh thần. Ma trong đề tại này có thể hiểu được là sự phi tồn tại tức là sự không có. Tuy nhiên, trong cuộc sống chúng ta, nhiều thứ xung quanh phải tồn tại mới nhận thức được nhiều thứ phi tồn tại xung quanh. Sự tồn tại mang tính phi liên tục về phạm vi của không gian và thời gian.
・Thiếu thốn >< Sung túc, đầy đủ: Sau khi Phật giáo truyền bá Nhật Bản thì Phật giáo tự phát và tư tưởng thiếu thốn được hình thành với quan niệm “vô thường (Hán Việt: 無常)” . Người ta ưa chuộng tình trạng thiếu thốn. Giá trị nét đẹp về khoảng cách xuất phát từ đó. Trong cuộc sống hàng ngày chúng ta hạn chế về hình thức thì nội dung mặc dù có thể thiếu, giản dị nhưng sẽ nhấn mạnh đối tượng còn nằm ngoài sự hạn chế và mở rộng sức tưởng tượng. Ma mang sự sung túc và đầy đủ bằng cách thiếu thốn.
(2) Tính tương hóa:
・Phi tồn tại quá hóa tồn tại: Giá sử chúng ta nghe nhạc mà trong đó không có tiếng gì, âm thanh nào cả. Tuy nhiên, tác phẩm này tồn tại bằng cách nhạc không có tiếng nào tồn tại.
→Tồn tại quá hóa phi tồn tại: Giá sử nghĩ đến sự tồn tại của vật chất thì vật chất càng nhiều thì càng lãng phí. Lãng phí nhiều quá thì người ta sắp xếp lại cho nó gọn gang và sẽ trở nên phi tồn tại để tạo ra khoảng cách và chỗ trống.
・Thiếu thốn quá hóa sung túc, đầy đủ: Chúng ta nói chuyện với bạn mà nói nhiều thì sẽ có thể là dài dòng, tùm lum từ đây đến nọ, không nắm bắt được ý chính. Trong khi đó người nói chỉ thiếu thốn về nội dung thì dù có thể chưa được hiểu rõ mà người nghe hỏi và trao đổi với nhau thì sẽ trở thành một hội thoại đầy đủ và thỏa mãn. Hay là người nói cố ý kỹ thuật thiếu thốn về nội dung, tức là lời nói có hàm ngôn thì chắc sẽ cảm thấy hài hước và thỏa mãn.
→Sung túc, đầy đủ quá hóa thiếu thốn: Đầy đủ, sung túc thì có thể sẽ gây ra chán ngán. Vì thế sự thiếu thốn là yếu tố bí quyết để duy trì được trật tự môi trường xung quanh mình và yêu thích một cách lâu dài.
(3) Tính hướng hòa:
・Cũng như nói trên, Ma bao gồm yếu tố phi tồn tại nhưng yếu tố này phải cộng sinh với sự tồn tại mới xác nhận được. Ma sinh tồn được trong môi trường giữa sự phi tôn tại và sự tôn tại. Mục đích của sự phi tôn tại trong Ma là nổi bật lên sự tồn tại trong khi đó mục đích của sự tôn tại trong Ma là nhằm gây cảm giác đặc biệt đối với người ta trong sự phi tồn tại.
・Thiếu thốn và sung túc là yếu tố gắn chặt với nhau. Ma tạo ra phong cách vừa thiếu thốn về hình thức vừa đầy đủ về nội dung.


Bài tập thực hành 2
・Từ Khóa: 3 từ khóa
Văn hóa Ma (khoảng cách) ở Nhật Bản dưới góc nhìn Văn hóa học
・Cấp 0 (Lĩnh vực nghiên cứu): Văn hóa tinh thần
・Cấp 1 (Chủ thể): Ma (Khoảng cách)
・Cấp 2 (Không gian): Ở Nhật Bản
・Cấp 3 (Cách thức): Dưới gốc nhìn Văn hóa học

[nguyễn thị quỳnh]

Xin chào anh Hiro. Bài của anh khiến em tò mò muốn đọc nhưng em không hiểu lắm. Anh nên giải thích thế nào và văn hoá ma, thế nào là khoảng cách. Em đọc nội dung của bài thì thấy đây là một cách phân tích về văn hoá giàu - nghèo thì phải. Còn sử dụng từ "ma - khoảng cách" vào khiến người đọc không hiểu gì hết. Anh nên hỏi thầy Thêm để vấn đề được rõ hơn. Chúc anh làm bài tốt.

[Huong Thuy Nguyen]

Cho em hỏi: anh nói về văn hóa Ma - văn hóa khoảng cách . Nhưng trong khoảng cách tinh thần hay vật chất ah . Vì đề tài này em cảm thấy chưa đủ thông tin để suy nghĩ rõ hơn các cặp phạm trù.

Mong anh chỉ giáo thêm

[hiroak06]

Bài tập thực hành 3: Định vị đối tượng và lập đề cương chi tiết cho đề tài

1. Định vị đối tượng
C: Ma (khoảng cách)
K: Nhật Bản
T: Toàn thời
2. Lập đề cương chi tiết
1.Lý do chọn đề tài
Sau khi sang Việt Nam thì tôi có dịp gặp một số người Nhật ở đây mà than phiền là cho dù đến nơi nào thì nói chung Việt Nam cũng không có Ma thậm chí đến nhà hàng Nhật Bản. Trước đó tôi thì chỉ cảm nhận được một số kỷ lạ một cách mập mờ cho nên nghe chuyện này mà hóa ra cảm nhận được Ma một cách rõ rang trong cuộc sống Việt Nam.
Là một người Nhật, tôi cảm thấy Ma là một khái niệm rất hay và nét đẹp trong văn hóa Nhật Bản vì tùy mức độ khác nhau nhưng người Nhật nào cũng ngầm hiểu Ma và nó cực kỳ quan trọng đối với người Nhật về mặt ấn tượng và không khí. Có Ma mà người Nhật cảm nhận ấn tượng đặc biệt như Haiku hay là cảm thấy dễ chịu trong sự giáo tiếp v.v.. Tôi nghĩ là đây là sự khác biệt văn hóa giữa Nhật Bản và Việt Nam nên tôi muốn phân tích rõ về cấu trúc của Ma và giới thiệu về một trong những khái niệm phổ biến trong văn hóa Nhật Bản.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu về Ma để hiểu biết đặc trưng tư tưởng Ma và mô thức tác động đến người Nhật.
3. Lịch sử vấn đề
Ý nghĩa của Ma rất đa dạng, chỉ coi định nghĩa Ma về tiếng Anh thì có người dịch là interval hoặc là gap (khoảng cách), cũng có người dịch là blank (chỗ trống), hay là cũng có Time (thời gian), Space (không gian), between (giữa) v.v.. Một số nhà nghiên cứu nói rằng Ma là sự kết hợp thời gian và không gian tạo ra tình thần bí trong bản thân đó. Vì thế định nghĩa khá là phong phú và phức tạp theo góc nhìn khác nhau. Trong bài này tôi hạn chế về mặt văn hóa tinh thần để xác định đối tượng nghiên cửu rõ rang hơn và né tránh hiểu nhầm.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Ma
Phạm vi nghiên cứu: lĩnh vực nghiên cứu được hạn chế là văn hóa tinh thần
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Ý nghĩa khoa học: Bài này giúp độc giả hiểu được đặc trưng Văn hóa có tính chất điển hình của phương đông nói chung và nét đặc sắc của một trong những văn hóa điển hình Nhật Bản.
Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài này sẽ góp phần độc giả hiểu rõ hơn về văn hóa Nhật Bản, đặc biệt hữu ích cho những người học tiếng Nhật và muốn làm việc ở công ty Nhật.
6. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
Tổng hợp nguồn tư liệu của những nhà nghiên cứu trước đây để dành cho chương 1 về định nghĩa. Sau phần đó thì xét theo hoạt động của đối tượng.
Tư liệu: các cuốn sách, bài viết, luận văn v.v..
7. Bố cục
Ngoải phần mở đầu, kết luận, và tài liệu tham khảo ra, bài này được có 4 chương như sau:
Chương I: Định nghĩa của Ma và những từ liên quan
1-1 Định nghĩa và phạm vi của Ma nói chung
1-2 Định nghĩa Ma trong bài
Chương II: Ma trong văn hóa nhận thức
2-1 Điểm xuất phát của tư tưởng Ma
2-2 Cách tiếp cận với khoảng cách giữa Nhật Bản và Phương Tây
Chương III: Ma trong văn hóa tổ chức
3-1Ma trong nghệ thuật truyền thống Nhật Bản
3-1-1 Âm nhạc
3-1-2 Hội họa
3-2 Ma thong qua góc nhìn thành ngữ, tục ngữ
Chương IV: Ma trong văn hóa ứng xử
4-1 Ma trong việc ăn uống
4-2 Ma trong việc giao lưu với người khác

Tài liệu tham khảo
Tiếng Anh
Asia, A. I. for east. (2012). MA – The Japanese Sense of Place. Institute for East Asia Architecture, (38).
Boyd, J. W. (2011). Intervals ( Ma ) in Japanese Aesthetics : Ozu and Miyazaki. Japan Studies Association Journal, 47–56.
GRINNELL, J. L. C. (2008). THE CONCEPT OF MA AND THE MUSIC OF TAKEMITSU.
Prusinski, L. (2002). Wabi-Sabi, Mono no Aware, and Ma : Tracing Traditional Japanese Aesthetics Through Japanese History, 25–49.
Growing, G. V. (2003). The Way of the Detail in Japanese Design. IDEA / Interior Design/Interior Architecture Educators Association, 161–172.
Hiramitsu, C. (2005). Japanese Tradition in Isssey Miyake. Design Discourse vol.1 no.1 2005 January, 1(1), 35–43.
Okamoto, H. (2000). Time, Speed and Perception: Intervals in the Representation of Architectural Space.
Oosterling, H. (2000). A Culture of the “Inter.” In Sensus communis in Multi- and Intercultural perspective. On the Possibility of Common Judgements in Arts and Politics. (pp. 62–92).
Prusinski, L. (2002). Wabi-Sabi , Mono no Aware , and Ma : Tracing Traditional Japanese Aesthetics Through Japanese History, 25–49.
Second, T., London, A., & Conference, M. (2012). The London Film and Media.
Stock, C. (2005). the interval between the space between…. concepts of time and space in Asian art & performance, 1–14.

Tiếng Đức
Riekeles, S. (2006). Interkulturelle Topologie Überlegungen zur Bestimmung eines Raumbegriffs in einer interkulturellen Perspektive auf Japan und Europa.
Yang, H. (2012). DIE MUSIKALISCHE REZEPTION DER ZEN-Ä STHETIK IM SPANNUNGSFELD ZWISCHEN OST UND WEST EINE UNTERSUCHUNG ANHAND AUSGEWÄHLTER WERKE VON JOHN CAGE, TŌRU TAKEMITSU UND HANS ZENDER. Inauguraldissertation zur Erlangung der Doktorwürde der Philosophischen Fakultät der Universität Heidelberg.

Tiếng Nhật
Augustin Berque, dịch:信 宮原 (1985). 空間の日本文化. NXB:筑摩書房
Kinshou.R, & Yuuchi.H (2008). 日本人の「間」意識ー言語行動を中心に. 武蔵野学院大学大学院研究紀要, 45–54.
功夫 熊倉. (2012). 和食―日本人の伝統的な食文化－. 農林水産省, 1–122.
成一 藤原. (2005). 間ー日本文化の基本思想ー. 日本大学芸術学部紀要, 77–92.
利行 高宮. (1987). 余白の形態学. 慶應義塾大学藝文学会, 13–28.
克夫 両角. (1976). 脱時間の論理 : 比較精神史的考察. 信州大学教養部紀要, 10, 97–104.
愛子 佐藤. (1976). 音・光・形の時間的,空間的配置 に基づく快 感と不快感. 照明学会雑誌, 60(10), 524–528.
特定非営利活動法人日本料理アカデミー京都府. (2011). 「日本料理（ Japanese culinary art and culture ）」の世界無形文化遺産登録に向けた提案書 (pp. 0–14).
鎭夫 勝俣. (2001). 「間」について. 静岡文化芸術大学研究紀要, 123–125.

[hiroak06]

[hiroak06]

Cảm ơn 2 bạn Quỳnh và Thủy góp ý cho bài của tôi.
Tôi lấy làm tiếc là tiếng Việt của tôi vẫn chưa đủ khả năng để giải thích hết tất cả mọi thứ một cách toàn diện mà tôi xin giải thích về định nghĩa này. Hiện tại tôi chỉ nói được là theo chỗ tôi biết thì trong tiếng Việt không có từ nào tương đồng với "Ma" và xét theo tỷ lệ bao hàm định nghĩa Ma thì có 3 từ "khoảng cách", “khoảng trống”, “kẽ hở” là gần nhất để “tạm dịch”. Sở dĩ tôi gọi Khoảng cách là “từ tạm dịch” là vì nếu kiếm được từ nào khác mà thích hợp hơn thì tôi sẽ đổi lại.
Như bạn Quỳnh đã góp ý, nếu lấy “giàu và nghèo” làm từ dịch của Ma thì không phù hợp với Khái niệm "Ma" lắm vì Ma, xét theo góc độ chữ Hán thì gian (間), là gian trong thời gian (時間), không gian (空間) thế gian (世間) nữa và yếu tố này chi phối định nghĩa của Ma. Trong Ma này có đặc trưng chung là gian cách (間隔) nghĩa là khoảng cách. Theo tôi nghĩ, Ma xuất hiện trong lĩnh vực rộng rãi và thực chất là khoảng thời gian, khoảng không gian mà trong đó không có (hay là mất) thứ gì khi có gì có tính chất liên tục đang diễn ra. Giống như đã xác định cấp 0 ở hình trên, Ma trong đề tài này đề cập đến mặt tinh thần. Sau này tôi xin bổ sung them “từ tinh thần” trong bài của tôi.
Ma luôn luôn thể hiện khoảng trống mà liên kết xung quanh dưới hình thức độc lập để nhấn mạnh những thứ xung quanh tồn tại và tạo nên không khí, nhịp điệu, tổ hợp đặc thù, đồng thời mức độ, tình huống của Ma sẽ quy định nội dung tác động đến người khác (khán giả, thính giả, độc giả, những người xung quanh, v.v..)
Tôi xin lỗi 2 bạn vì tôi chưa kiếm được ví dụ nào tốt cho các bạn không biết văn hóa Nhật nhiều hoặc là không hiểu tiếng Nhật cũng hiểu về Ma. Tôi sẽ xin hỏi thầy Thêm về đề tài này.

[nguyễn thị quỳnh]

cảm ơn anh Hiro và cảm ơn thầy Thêm nữa. Cả hai người đã cung cấp cho em những kiến thức rất hay mà em chưa biết. Tuy nhiên, ở những comment trên đâu có ai nói là "bài của anh thú vị" hay "bài của anh hay" mà khi ở trên lớp, thầy lại bảo là :"có nhiều bạn comment rằng bài này thú vị đấy, thích bài này đấy nhưng thực chất các bạn ấy chả hiểu gì cả. Tôi cũng không hiểu nhưng tôi rồi tôi đã lý giải được..." (Trần Ngọc Thêm, buổi sáng thứ 5/06/3/2014, phòng D303). Chỉ có em và chị Thủy thắc mắc vì không hiểu "ma" nó là cái gì thôi. Rút cuộc, thầy của chúng ta vẫn là "người Việt Nam"...

[hiroak06]

Bài tập thực hành 7:Chọn 1 cặp đối tượng và lập bảng so sánh

[hiroak06]

Đính chính

Thuật ngữ chủ yếu sử dụng trong bài: Ma→khoảng cách
Đề tài: Văn hóa khoảng cách ở Nhật Bản dưới góc nhìn VH học

・Cấp 0 (Lĩnh vực nghiên cứu): Văn hóa tinh thần
・Cấp 1 (Chủ thể): Khoảng cách
・Cấp 2 (Không gian): Ở Nhật Bản
・Cấp 3 (Cách thức): Dưới gốc nhìn Văn hóa học

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn
1-1 Định nghĩa và phạm vi của Khoảng cách nói chung
1-2 Định nghĩa Khoảng cách trong bài
Chương II: Khoảng cách trong văn hóa nhận thức
2-1 Điểm xuất phát của tư tưởng khoảng cách
2-2 Cách tiếp cận với khoảng cách giữa Nhật Bản và Phương Tây
Chương III: Khoảng cách trong văn hóa tổ chức
3-1 Khoảng cách trong nghệ thuật truyền thống Nhật Bản
3-1-1 Âm nhạc
3-1-2 Hội họa
3-2 Khoảng cách thong qua góc nhìn thành ngữ, tục ngữ
Chương IV: Ma trong văn hóa ứng xử
4-1 Khoảng cách trong việc ăn uống
4-2 Khoảng cách trong việc giao lưu với người khác