DIỄN ĐÀN VĂN HÓA HỌC

Bản sắc văn hoá, đặc biệt là bản sắc văn hoá Việt Nam trong thời kỳ hội nhập là một vấn đề rất đáng được quan tâm. Nhiều học giả uyên bác (trong nước và trên thế giới) cũng đã đưa ra những cách nhìn nhận, đánh giá riêng của mình về vấn đề này

Phan Ngọc trong "Bản sắc văn hoá Việt Nam" (nxb VH, 2006) cho rằng: Nói đến bản sắc văn hoá là nói đến cái mặt bất biến của văn hoá trong quá trình phát triển của lịch sử

Lê Ngọc Trà lời nói đầu quyển "Văn hoá Việt Nam đặc trưng và cách tiếp cận" (nxb GD, 2007) cũng đề cập: "cái tạo nên bản sắc riêng, nét đặc trưng riêng trong văn hoá của một dân tộc chính là toàn bộ những cái vốn có trong bản thân nó, những cái nằm trong bản chất, tạo thành cốt lõi, diện mạo của nó, những cái mà mỗi khi nhắc đến dân tộc ấy, nền văn hoá ấy, người ta không thể không nói tới"

Sztompka khi bàn đến vấn đề bản sắc văn hoá thì cho rằng đó chính là bản sắc cộng đồng - được xác lập bởi hai phạm trù quyết định - một mặt đó là những động cơ, những niềm tin và sức thuyết phục cá nhân, mặt khác nó bao gồm cả những cấu trúc có tính thiết chế về văn hoá, chính trị, luật pháp, kinh tế, địa-chính tri... Và ông ví bản sắc cộng đồng như những khối đá trầm tích được xây dựng trên những nền tảng của truyền thống và thói quen xã hội... (Piotr Sztompka, From East Europeans to Europeans: Shifting Identities and Boundaries in the New Europe)

Còn bạn, ý kiến của bạn như thế nào về vấn đề bản sắc văn hoá và bản sắc văn hoá Việt Nam???



TB: Chuyên đề Bản sắc văn hoá và Bản sắc văn hoá VN của thầy Hiệu mà chúng ta được học đã sắp kết thúc rồi, tuy nhiên vẫn còn rất nhiều câu hỏi, nhiều trăn trở mà các bạn có lẽ chưa kịp nói ra (bằng chứng là bên topic Bản sắc văn hoá chỉ bàn về một ý kiến nhỏ của Trần Quốc Vượng mà các bạn đã "xâm lấn" sang những khía cạnh khác rất nhiều )Vậy nên có thể xem topic này như là "Hậu kỳ" của chuyên đề BSVH&BSVHVN để chúng ta có thể học tập, thảo luận lâu dài, mình nghĩ thầy cũng sẽ sẵn sàng tiếp tục là người dẫn đường cho chúng ta trên bước đường tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam...

Bạn Lephuongthao nêu vấn đề thảo luận từ khá lâu, trong đó nhấn mạnh đến vấn đề bản sắc văn hoá Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, nhưng chưa thấy có người tham gia. Đây lại là vấn đề rất hay, rất thiết thưc. Tôi xin đưa lên đây suy nghĩ của Lại Nguyên Ân về việc người Việt "cần thanh lý những ảo tưởng" để phát triển, trong đó có "Ảo tưởng về sự tốt đẹp một chiều của dân tộc mình, nhất là về “bản sắc dân tộc” để các bạn có quan tâm đến vấn đề này cùng trao đổi, thảo luận:

[center]TỰ THANH LÝ NHỮNG ẢO TƯỞNG[/center]

Khi nói những gì đó về “người Việt” như một tập hợp có chung tính cách và tâm lý, tôi chợt nhớ ngay điều mà một vài bạn trẻ nhắc nhở: có vẻ như vấn đề này chỉ rõ rệt trong điều kiện đầu thế kỷ XX; còn ngày nay điều nổi lên lại là những lựa chọn cá nhân vốn thường đa dạng, việc nói đến những nội dung tính cách hay tâm lý chung của “người Việt” liệu có khả chấp hay chăng, nhất là xét về mặt phương pháp?
Tôi nghĩ là tuy điều kiện ngày nay ít nhiều đã khác, song ở các cộng đồng cư dân người Việt vẫn còn đậm nhiều nét gần gũi, đủ để nói đến “tính cách và tâm lý người Việt”.
Có lẽ con người nào cũng sống trên đời với một chút ảo tưởng, nhưng dân Việt nói chung thì quả là chúng ta thường sống với hơi quá nhiều ảo tưởng, những ảo tưởng vốn có từ quá khứ như là đặc tính thơ ngây của những con người thuộc các xã hội chưa phát triển, lại cộng thêm những ảo tưởng do tiếp nhận một cách thật thà những nhận xét phỉnh nịnh mang tính tuyên truyền.
Ảo tưởng một chiều về sự tốt đẹp của dân tộc mình khiến chúng ta quên mất rằng cộng đồng chúng ta chưa trải qua rất nhiều trải nghiệm mà các dân tộc hiện đại đã trải qua, ví dụ: sự cạnh tranh khốc liệt trong mưu lợi kinh tế; sự phấn đấu vượt qua các giới hạn, các quan niệm tưởng muôn đời hợp lý để có sự phát minh về trí tuệ, về công nghệ; sự “sống chung” giữa những cộng đồng đa sắc tộc và đa nguyên văn hóa... Thử quan sát và tự quan sát mà xem, rất nhiều người Việt trên đất Việt cho đến hiện nay vẫn là những kẻ “chủng tộc chủ nghĩa” một cách hồn nhiên, vẫn là những kẻ ưa thích xã hội nam quyền, xã hội phụ quyền, vẫn sống theo những thói quen vô trách nhiệm đối với môi trường tự nhiên... tức là vẫn còn xa lạ với những điều đã thành chuẩn mực thông thường ở các xã hội đa chủng tộc, đa nguyên văn hóa, ở các xã hội mà văn hóa lý tính đã đi sâu vào sinh hoạt hàng ngày.
Ảo tưởng về sự tốt đẹp một chiều của dân tộc mình, nhất là về “bản sắc dân tộc”, cũng khiến nhiều người trong chúng ta chủ trương duy trì lâu dài những khác biệt của xã hội ta so với các cộng đồng bên ngoài. Chẳng lẽ phải bị thiệt hại nhiều hơn nữa trong các chuyện từ lớn đến nhỏ, từ những thiệt hại chung trong các vấn nạn y tế, giáo dục, giao thông cho đến những thiệt hại riêng trong các bê bối nhà đất, đầu tư chứng khoán, mua hàng đa cấp, chất lượng hàng hóa... dân ta mới nhận ra được rằng cần tạo dựng một thể chế pháp quyền, hình thành một xã hội dân sự với mức tương đồng cao so với các xã hội dân sự ở các nước phát triển khác? Ta nên biết rằng các nền kinh tế thị trường đều phải tồn tại trong tương tác chặt chẽ với chính trị pháp quyền và xã hội dân sự, không thể khác.
Trong các bậc tiền bối chúng ta, tôi thấy các chí sĩ, các nhà văn hoá đầu thế kỷ XX như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Nguyễn Văn Vĩnh... là những người nêu lên sâu sắc nhiều thói hư tật xấu, nhiều nhược điểm căn bản của người Việt; chính các tác gia này là những người đề xướng một sự tự nhận thức, tự thức tỉnh dân tộc quy mô nhất trong lịch sử của cộng đồng dân tộc Việt. Di sản đó của họ hoàn toàn chưa mất tính thời sự trong xã hội người Việt hôm nay.
Dăm bảy năm nay, tôi chuyên tâm sưu tầm các tác phẩm từng đăng tải trên báo chí khắp ba miền của một tác gia thuộc thế hệ kể trên là Phan Khôi (1887-1959). Có thể nói Phan Khôi, trong các bài viết của mình, từ chính luận nghiêm túc đến những hài đàm mang tính cười cợt châm biếm, đã chỉ ra gần như không thiếu một thói hư tật xấu nào của người Việt, từ những thói tật mà người nước ngoài đến đây thời ấy thường nói tới nhiều nhất tật nói dối và tật ăn cắp đến những thói tật mà người trong cuộc cũng tự thấy rõ song không chịu từ bỏ, ví dụ tật mê tín, tật hám hư danh. Thế nhưng về chủ nghĩa cá nhân mà văn hóa phương Tây nhập vào xứ này thì Phan Khôi lại có cách hiểu và đánh giá khác hẳn cách hiểu và đánh giá mà cho đến hiện giờ ta vẫn quen nghe. Ấy là quan niệm xem chủ nghĩa cá nhân là tư lợi, ích kỷ, phản xã hội; trên thực tế, người ta đã đem những nội hàm tư lợi ích kỷ gán cho chủ nghĩa cá nhân, rồi luôn thể bôi đen nó, xem nó như con quỷ gây hại, lại quảng cáo nó là cái mà phương Tây đem đến phương Đông, sẵn sàng bổ sung nó vào danh mục thói hư tật xấu của người mình. Phan Khôi chỉ ra rằng chủ nghĩa cá nhân của người Âu Tây trước hết hàm nghĩa sự tự chủ của con người; mỗi con người đến tuổi trưởng thành phải tự chịu trách nhiệm về mình, phải tự lo liệu lấy cuộc đời mình, từ chuyện cơm áo nuôi thân đến con đường đời mình sẽ đi, sự nghiệp mình sẽ làm, ý kiến quan điểm mình chủ trương hoặc theo đuổi. Điều này khác hẳn so với xã hội cổ truyền Đông Á, nơi con người thành niên vẫn chịu sự sai khiến, sắp đặt của gia đình, và điều này tạo ra thói dựa dẫm, thiếu tự chủ cho khá đông những người ít ý chí, nhưng lại kiềm chế những người có ý chí và nghị lực. Chính chủ nghĩa cá nhân sẽ đòi hỏi không gian tự do cho sự phát triển tài năng và nhân cách. Không gian ấy chính là chính thể dân chủ, tức là chính trị pháp quyền, gắn bó hữu cơ với kinh tế thị trường và xã hội dân sự.
Chưa bao giờ như ngày nay, người Việt chúng ta cần suy nghĩ về dân tộc mình, so sánh dân mình với các dân tộc hiện đại khác, tự thanh lý những ảo tưởng tự tôn không đáng có, và đó là cơ sở cho sự tiến bộ thực sự chứ không phải những ảo giác ưu việt mình tự có hoặc do bị phỉnh nịnh mà có.
Lại Nguyên Ân
Nguồn: tiasang.com.vn/news?id=2253

Sau khi tham khảo bài của Thầy Hiệu post lên diễn đàn đúng là một giợi mở cho những người học tập và nghiên cứu về văn hoá rất nhiều vấn đề. Điều này đã làm cho người viết trăn trở rất nhiều, cái mà Lại Nguyên Ân gọi là “ảo tưởng”, “thơ ngây”, “chủng tộc chủ nghĩa”, “thói quen vô trách nhiệm”,… và cần phải “thanh lý những ảo tưởng tự tôn không đáng có” có vẻ nghe như nặng nề, thế nhưng chúng ta nên tháo “cặp mắt mang kính râm” của những người nhẹ dạ, ngây thơ vì đã bị nhồi nhét bởi cái thói quen gọi là tinh thần tự tôn dân tộc quá mức! mà nhìn lại ánh sáng thực của mặt trời, của bản chất và thực trạng của chúng ta.
Tình cờ có một nhóm NCS làm một bài báo cáo về Văn hoá ứng xử nơi công cộng, người viết thấy vừa vui, lại vừa hổ thẹn; vui vì đã có những người dám nhìn nhận sự thật! Hổ thẹn cho người Việt Nam ngây thơ một cách đáng thương, với những thói ứng xử “thói quen vô trách nhiện của mình” từ cơ quan lãnh đạo đến một nhân viên quèn! Có một lần người viết tình cờ đọc được một tài liệu về kinh tế, nói rằng nguồn lao động Việt Nam đồi dào! Đi đâu cũng nghe thấy, học sinh phải học thuộc những câu thiệu ấy cũng như “tụng kinh” vậy! Có một điều chúng ta đã quên là: “trong độ tuổi lao động khác hoàn toàn với lực lượng lao động, những người trong độ tuổi lao động ấy thật sự không cần thiết lắm đối với xã hội trong thế kỷ XX này! Cái mà thật sự cần đó chính là những người trong độ tuổi lao động với trình độ chuyên môn cao, đáp ứng được những nhu cầu kỹ thuật hiện đại đó mới gọi là nguồn lực lao động; những người trong độ tuổi lao động càng nhiều thì càng không ích lợi chi cả! Vì lao động chân tay, các công đoạn thường do máy, rôbốt xử lý cả! Kể ra một thí dụ này cho thấy sự ngây ngô đáng thương của chúng ta, có lẽ thói “phỉnh nịnh mang tính tuyên truyền” đã ngấm sâu vào tâm thức người Việt Nam chúng ta quá nhiều rồi chăng? Đi đâu cũng nghe thấy hô to khẩu “hiệu gia đình văn hoá” mà thật tình người viết không hiểu cái gọi là “gia đình văn hoá” theo định chuẩn nào? Một gia đình có những đứa con hư đốn, chích xì ke, … cũng gọi là “gia đình văn hoá!...” thì không ổn lắm. Cũng vậy trong một cơ quan theo một cơ chế “hê bình và tự phê bình” đã bị bóp méo ý nghĩa thực của nó! Đã gây ra không biết bao nhiêu cảnh “cười ra nước mắt”, một cán bộ về hưu “sớm” bức xúc kể với người viết rằng “khi cần công kích một ai đó dùng khẩu hiệu phê bình! Mà mọi móc chuyện tôi ra đầu xóm mặc quần “tàlỏn” là không đúng tác phong người lãnh đạo địa phương! Thì hởi ơi!
Một điều cần nhìn nhận là chúng ta hoặc đã có (người viết chưa tìm thấy), hoặc không được phổ biến về nhận định “người Việt xấu xí” như người Trung Quốc đã từng làm! Có lẽ “sự thật” lúc nao cũng là sự thât! Rồi đây chúng ta sẽ phải nhận lấy những hậu quả về những lề thói đã được Lại Nguyên Ân đã đề cập. Khi bàn về vấn đề này! Có lẽ phải có một công trình đồ sộ không dưới 1000 trang mới có thể nói một phần nào về những vấn đề đã và đang tồn tại trong tâm thức của người Việt.
Thầy Hiệu đã đưa lên bài này đúng như những gì mà người viết băng khoăng, có lẽ chúng ta không nên đi sâu quá về vấn đề này vì sẽ đụng chạm rất nhiều vấn đề tế nhị, trong khuôn khổ thảo luận chia sẽ, người viết chỉ bày tỏ sự đồng tình nhưng không nên “lạm bàn” quá, có một lần người viết nghe một lời nhắc nhở thế này: Anh có biết con ếch nó chết vì cái gì không? Nó chết là vì cái miệng! từ đó những trăn trở, nghi vấn của mình tạm khép lại trong sâu thẳm, hôm nay thầy Hiệu đã “gải” đúng chổ ngứa! cho nên có phát biểu hơi linh tinh, xin các anh chị và một số nhà nghiên cứu lượng thứ, nếu có gì không đúng!

bạn bảo đề tài này đã gãi đúng chỗ ngứa, chỗ băn khoăn của bạn và nêu ra một loạt các bức xúc vv.vv...
thế rồi bạn lại phán rằng:

nguyenhoanglai đã viết:có lẽ chúng ta không nên đi sâu quá về vấn đề này vì sẽ đụng chạm rất nhiều vấn đề tế nhị,

không hiểu "vấn đề tế nhị" bạn nói tới ở đây là gì

thật ra mình cũng không muốn trình bày nữa nhưng bạn nói mình sẽ trình bày mội vài giợi mở đó, vấn đề tế nhị ý của mình là "vấn đề chính trị văn hoá" sẽ tác động lớn đối với việc định hướng này! còn chúng ta thì không nên bàn ok chưa bạn!

nguyenhoanglai đã viết:thật ra mình cũng không muốn trình bày nữa nhưng bạn nói mình sẽ trình bày mội vài giợi mở đó, vấn đề tế nhị ý của mình là "vấn đề chính trị văn hoá" sẽ tác động lớn đối với việc định hướng này! còn chúng ta thì không nên bàn ok chưa bạn!

Tại sao lại tế nhị nhỉ? Chả lẽ cứ chính trị thì tế nhị à? Chính trị là gì? Quan niệm khoa học của bạn hay thật̉!? Học cao học ở BM VHH cũng được học môn "VH chính trị" nữa đấy.
Theo mình thì các bạn cứ bàn tới đi, chỉ cần lý giải một các khoa học, logic, chỉ ra đúng hiện trạng, nguyên nhân và giải pháp thì đâu có gì phải ngại.

Văn hóa trong thời hội nhập có rất nhiều vấn đề đáng quan tâm và trăn trở. Ngày nay, để phân biệt đâu là bản sắc, đâu là không bản sắc, đâu là ngoại lai thì rất là khó. Cái gì nên tiếp nhận và cái gì không nên tiếp nhận? Làm sao để đừng mất gốc mà vẫn bắt kịp với hơi thở của thời đại? Những thói hư tật xấu của người Việt Nam đã có từ rất lâu và hiện nay chúng đang kìm hãm sự phát triển của đất nước, không dễ một sớm một chiều mà bôi xóa được. Đó là trách nhiệm chúng ta, những người làm trong ngành văn hóa nói riêng và toàn xã hội nói chung. Sai lầm trong tư duy, trong cách nghĩ thì rất nguy hiểm. Họ làm sai mà coi cái sai ấy như chuyện bình thường, chuyện đương nhiên. Trách nhiệm của chúng ta là phải giáo dục, tuyên truyền, vạch trần cái xấu, không cả nể, không sợ đụng chạm. Làm sao để hình thành “những người biết xấu hỗ” trước những cái sai, xấu hỗ trước một đất nước còn thua kém, để từ đó họ phải làm gì cho đất nước.