BẢN SẮC VĂN HOÁ VIỆT NAM

[quehuongtuoithotoi]

“Các nhà nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức được rõ “Thổ hữu chủ” (Lê Văn Thịnh), “Địa phận Nam Bắc” (Phạm Sư Mạnh), “Giang sơn hữu hạn phân Nam Bắc” (Nguyễn Trung Ngạn) “Sóc Nam giới hạn tự an bài” (Ngô Thì Nhậm)…Nghĩa là có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hóa. Mà văn hóa tức là lối sống, là tâm hồn dân tộc. Độc lập văn hóa mới độc lập sâu sắc, vững chắc…”

GS. Trần Quốc Vượng là một học giả lớn của Việt Nam, kiến thức uyên bác của Ông bao quát trên nhiều lĩnh vực: lịch sử, địa lý, triết học và văn hóa. Trong tất cả các lĩnh vực nghiên cứu, tác giả đã đóng góp nhiều công trình rất giá trị, nhiều nhận định đưa ra được đánh giá là khá sâu sắc và nhận định được nêu trong tác phẩm Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm (đã trích dẫn ở trên) như một ví dụ.

Nhận định của tác giả tập trung hai vấn đề trong tiến trình lịch sử - văn hóa dân tộc: ý thức về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, ý thức độc lập về văn hóa trong sự phản ánh của các nhà nho yêu nước Việt Nam. Quan điểm của chúng tôi là chia sẻ với GS. Trần Quốc Vượng về nhận định trên bên cạnh những quan điểm chưa thật sự thống nhất với tác giả. Sự chưa thống nhất này không mâu thuẩn với nhận định đã nêu mà mang một ý nghĩa nhằm hiểu rõ hơn tinh thần của nhận định của tác giả.

* Về ý thức về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ của các nho sĩ yêu nước Việt Nam

Trước hết, xem xét về Nho giáo: GS.TSKH Trần Ngọc Thêm trong công trình Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam khẳng định: Nho giáo là sản phẩm của Văn hóa Trung Hoa, là “đứa con tinh thần được ra đời và nuôi dưỡng bởi hai dòng sữa: truyền thống văn hóa du mục phương Bắc và truyền thống văn hóa nông nghiệp phương Nam” [TNT, tr.482]. Chính chất du mục phương Bắc đã quy định những đặc điểm rất quan trọng của Nho giáo:

Thứ nhất là tham vọng “Bình thiên hạ” dẫn đến tư tưởng bá quyền, coi khinh những dân tộc miền biên viễn. Không tử nói: “các nước di địch dù có vua nhưng cũng không bằng Hoa Hạ không vua”.

Thứ hai, Một trong ba đức mà người quân tử bắt buộc phải có là Dũng bên cạnh Nhân và Trí. Cái chất Dũng ấy không có gì ngoài truyền thống Trọng sức mạnh vốn là của văn hóa gốc du mục.

Thứ ba, sự tham vọng “bình thiên hạ”, tư tưởng bá quyền coi mình là trung tâm dẫn đến tâm lý đặt nặng tính tôn ti thể hiện qua thuyết “Chính danh”. Không thừa nhận sự đấu tranh chống lại chính quốc. Khổng tử nói: “nơi biên viễn không được mưu việc Hoa Hạ, Di địch không được làm loạn Trung Hoa”.

Những đặc điểm này, thấm sâu vào đường lối cai trị của các triều đại phong kiến Trung Hoa và rất rõ ở quan điểm đối ngoại. Các nhà nho yêu nước Việt Nam cũng chính vì thế mà thể hiện rất rõ ý thức về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ của dân tộc.

Tiếp theo, quan sát tiến trình lịch sử - văn hóa Việt Nam trong quan hệ với Hoa tộc

Về vị trí địa lý, Việt Nam nằm ở “ngã tư đường” của sự giao lưu giữa các nền văn hóa: Ấn Độ, Trung Hoa, Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo. Tuy nhiên, trong tiến trình lịch sử - văn hóa dân tộc thì sự tác động của Trung Hoa là thường xuyên và liên tục. Chúng ta nằm ở phía Nam của Trung Hoa, một quốc gia khổng lồ, đất rộng, dân đông hơn gấp 10, 15, 20 lần, mạnh hơn về mặt quân sự, có bề dày văn hóa lại liên tục thực hiện chính sách thôn tính, đồng hóa các dân tộc xung quanh…Chính sách đó cơ bản thành công đối với hầu hết các dân tộc Bách Việt.

Trong một bối cảnh như vậy, tâm thức chung của cả dân tộc (trong đó có các nho sĩ yêu nước) là tự vệ, đề kháng văn hóa (mặc dù có những thời kỳ chúng ta chủ động tiếp nhận văn hóa Trung Hoa) và khẳng định độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, lãnh thổ. Dân tộc Việt Nam trải qua nhiều thăng trầm trong lịch sử, trong các kỳ tích của dân tộc nổi bậc nhất vẫn là sự đấu tranh liên tục chống lại chính sách, hành động xâm lược của phong kiến phương Bắc. Sau mỗi lần như vậy ý thức về độc lập, chủ quyền của dân tộc được tiếp tục củng cố và nâng lên. Những nhà nho yêu nước là lực lượng tri thức tiên phong đương thời phản ánh tâm lý thường trực của dân tộc về ý thức một dân tộc “sánh ngang triều Bắc”, “vô tốn Hoa Hạ”.

Sau cùng, quan tâm đến quan niệm “quốc gia” ở Việt Nam và tâm thức của dân tộc về chủ quyền lãnh thổ đất nước

Quan niệm “quốc gia” ở Việt Nam: Đặc trưng quan trọng số một về văn hóa tổ chức đời sống cộng đồng (đời sống tập thể) là tính cộng đồng. Nó xuất phát từ cuộc sống nông nghiệp phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, người nông nghiệp phải dựa vào nhau mà sống, mà lao động sản xuất…Các cấp độ tổ chức đời sống cộng đồng theo sự tăng dần từ gia tộc (quan hệ huyết thống) đến làng xã (quan hệ cư trú – thân tộc) đến quốc gia (quan hệ lãnh thổ, lịch sử - văn hóa) đều là sự phản ánh nhu cầu liên kết mọi người nhằm giải quyết những vấn đề chung của cho cả cộng đồng: làm đổi công, chống trộm cướp, chống lụt, chống giặt ngoại xâm…Quốc gia chính là sự mở rộng của làng, từ làng ra đến nước, là cái “nhà to” theo cách nói của Phan Bội Châu: “Nhà là cái nước nhỏ, nước tức là cái nhà to”. Như vậy, quan niệm “quốc gia” Việt Nam có thể nhận định trong sự so sánh với Trung Hoa: ““nhà nước” của Trung Hoa xuất phát từ một nền văn hóa coi trọng gia đình hơn gia tộc, còn khái niệm “làng nước” của chúng ta xuất phát từ một nền văn hóa coi trọng gia tộc hơn gia đình” [TNT, tr. 200]; “Làng xã Việt Nam cố kết chặt chẽ và toàn diện hơn làng xã Trung Quốc, quốc gia ở Việt Nam là một cộng đồng cao nhất của toàn dân tộc, không tương đương với khái niệm “quốc” thời cổ đại” [NTH, tr.45]. Ngay cả Tôn Trung Sơn trong “Tam dân chủ nghĩa” cũng đã khẳng định: “cái mà người Trung Quốc sùng bái nhất là chủ nghĩa gia tộc và chủ nghĩa tông tộc, không có chủ nghĩa quốc tộc…Còn đối với quốc gia, trước nay người ta chưa hề có một lần hy sinh cực lớn, do đó sức đoàn kết của người Trung Quốc chỉ có thể đạt đến tông tộc, chưa mở rộng đến quốc gia” [PN, tr 37].

Tâm thức của dân tộc về chủ quyền, lãnh thổ đất nước - biểu hiện ở lòng yêu nước. Chính kinh tế nông nghiệp, tính cộng đồng trong tổ chức đời sống và đặc điểm lịch sử - văn hóa đã tạo nên tâm thức của dân tộc về chủ quyền, lãnh thổ đất nước mà biểu hiện bên ngoài chính là lòng yêu nước. Cũng chính tinh thần yêu nước xuất phát từ tâm thức của dân tộc thể hiện bằng những hành động cụ thể, thường trực: bám trụ quê cha đất tổ, quyết tâm bảo vệ nòi giống Lạc Hồng, bảo vệ văn hóa dân tộc, hâm nóng mãi tinh thần yêu nước…là “chất đề kháng”, vũ khí lợi hại để ứng phó với một Trung Hoa rộng lớn, hùng mạnh về quân sự, rực rỡ về văn hóa bảo vệ thành công chủ quyền, độc lập dân tộc và bản sắc văn hóa dân tộc.

Trên đây là các nhân tố có thể coi là “cái gốc” trong việc hình thành ý thức của các nho sĩ yêu nước Việt Nam: ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ.

* Về nhận định: các nho sĩ yêu nước Việt Nam khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hóa

Thứ nhất, Cách nói của GS. Trần Quốc Vượng: “các nhà nho yêu nước Việt Nam THƯỜNG nhận thức…” nghĩa là không phải tất cả các nhà nho yêu nước ở Việt Nam đều khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hóa. Chúng ta thấy nổi bật lên tư tưởng của Nguyễn Trãi trong Bình Ngô Đại Cáo:
[center]“Như nước Đại Việt ta
Thật là một nước văn hiến!
Cõi bờ sông núi đã riêng.
Phong tục Bắc Nam cũng khác
Trải Triệu Đinh Lý Trần đời đời dựng nước.
Cùng Hán Đường Tống Nguyên làm đế một phương,
Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau
Song hào kiệt bao giờ cũng có”[/center]
Và còn nhiều nho sĩ yêu nước nữa có ý thức cả độc lập lãnh thổ, chủ quyền và độc lập về văn hóa.

Thứ hai, nếu so sánh về không gian, vị trí của một nền văn hóa với lãnh thổ của một quốc gia thì rõ ràng không gian văn hóa là khó xác định hơn. Thông thường, không gian văn hóa của một dân tộc rộng hơn không gian lãnh thổ của dân tộc đó. Mặt khác trên thực tế, không thể có một nền văn hóa nào tồn tài độc lập mà không có quan hệ với các nền văn hóa xung quanh và khu vực. Như vậy về không gian văn hóa và quan hệ giữa nền văn hóa dân tộc với các nền văn hóa khác là những khái niệm mờ, khó xác định. Thế cho nên, nhiều nhà nho yêu nước khá mơ hồ hoặc không đặt nặng vấn đề về ý thức độc lập văn hóa là điều cũng dễ hiểu.

Thứ ba, Trong một nền văn hóa thì văn hóa dân gian (văn hóa trong nhân dân) là “văn hóa gốc”, “văn hóa mẹ”. Nghĩa là, văn hóa dân gian là khởi nguồn, sản sinh và nuôi dưỡng các hình thức văn hóa khác của dân tộc, trong đó bao gồm cả văn hóa chuyên nghiệp, bác học, văn hóa cung đình…Văn hóa dân gian là văn hóa của quần chúng lao động - chủ thể sáng tạo, vì thế mà nó mang tính cộng đồng rất cao, có khả năng đề kháng, chủ động tiếp nhận hoặc là bản địa hóa các yếu tố văn hóa ngoại lại. Như thế, các nhà nho yêu nước dù có ý thức về độc lập văn hóa hay không thì điều đó cũng không thể kết luận rằng dân tộc Việt Nam không có ý thức về độc lập văn hóa trước Trung Hoa. Hầu hết các giá trị văn hóa, cái lõi, cái bản sắc của nền văn hóa Việt Nam là nằm trong nhân dân, được nhân dân lưu giữ, bảo vệ và phát triển. Sự vận động, biến đổi của văn hóa Việt Nam hoàn toàn không đồng nhất với sự thay đổi vai trò thống trị của các triều đại hay các thể chế chính trị trong từng giai kỳ cụ thể. Rõ ràng, nếu nhân dân ta không có ý thức độc lập về văn hóa thì chúng ta đã bị đồng hóa như hầu hết các dân tộc Bách Việt khác vào thời kỳ Bắc thuộc. Nếu nền văn hóa Việt Nam không có bản lĩnh của mình thì không thể chủ động tiếp nhận văn hóa Nho giáo (một sản phẩm của văn hóa Trung Hoa) bên cạnh Phật giáo, Đạo giáo “tam giáo đồng nguyên” để tổ chức xã hội trong giai đoạn văn hóa Đại Việt thuộc Lớp Văn hóa giao lưu với Trung Hoa và khu vực…Từ đó, cho phép nhận định rằng ý thức độc lập về văn hóa của dân tộc Việt Nam - chủ thể Văn hóa Việt Nam với Văn hóa Trung Hoa là đã có sẵn trong tâm thức của dân tộc, trở thành những quy tắc ứng xử chung cho cả dân tộc không phụ thuộc vào nhận thức của tầng lớp nho sĩ yêu nước.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. LÊ NGỌC TRÀ (tập hợp và giới thiệu) 2006: Văn hóa Việt Nam đặc trưng và cách tiếp cận. NXB Giáo dục.
2. NGUYỄN THỪA HỶ 1999: Lịch sử văn hóa Việt Nam truyền thống giản yếu. – HN: NXB ĐHQGHN.
3. PHAN NGỌC 2002: Bản sắc văn hóa Việt Nam. NXB Văn học.
4. GS.VS.TSKH. TRẦN NGỌC THÊM 2006: Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam (in lần thứ tư). NXB tổng hợp Tp. HCM.
5. GS. TRẦN QUỐC VƯỢNG 2001: Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm. NXB Văn học.

[Le Phuong Thao]

Trong “Suy nghĩ đôi điều về văn hóa Việt Nam” giáo sư Trần Quốc Vượng có ý kiến cho rằng các nhà Nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức rõ ý thức độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, tuy nhiên lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hóa. Trong khi văn hóa mới chính là lối sống, là tâm hồn dân tộc, độc lập về văn hóa mới độc lập sâu sắc, vững chắc…
Khi đưa ra luận điểm này, Trần Quốc Vượng cũng đã có cách lý giải riêng của mình. Khuynh hướng phân biệt rạch ròi “Nam Bắc phong tục khác nhau” chính là để chống lại tư tưởng Hán hóa theo đường lối Nho gia thời Trần-Lê. Tuy nhiên, một khi đã “thấm nhuần” những tư tưởng của nó thì việc lấy văn hóa, văn minh Trung Quốc làm hệ quy chiếu đối với văn hóa Việt Nam của các bậc thâm Nho như Phạm Sư Mạnh, Lê Quý Đôn… trở thành bình thường, Trần Quốc Vượng cho rằng đó chính là “cái mặc cảm tự ti dân tộc, cái phong thái “Nam nhân Bắc hướng”.
Tôi nghĩ nhận xét của Trần Quốc Vượng có phần hơi phiến diện, vội vã. Thử xem xét một ví dụ, Truyện Kiều của Nguyễn Du là dựa vào Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, bối cảnh của Truyện Kiều cũng là bối cảnh Trung Quốc, thậm chí thời tôi còn học đại học thầy tôi vẫn bảo rằng nếu đọc hiểu hết truyện Kiều thì học văn học Trung Quốc sẽ dễ như bỡn, bởi những điển tích, điển cố… đã hiểu hết rồi. Nói trắng ra là Nguyễn Du “vay mượn” toàn bộ của Trung Quốc. Thế mà với Truyện Kiều, Nguyễn Du trở thành đại thi hào của dân tộc, là Danh nhân văn hóa thế giới với sự công nhận của Unesco. Mà danh nhân văn hóa là gì? – đó chính là những con người kiệt xuất, với cống hiến lớn lao cho nền văn hóa dân tộc, là đại diện, biểu trưng cho một nền văn hóa dân tộc. Trở lại trường hợp Nguyễn Du, khi bóc hết “lớp vỏ” Trung Quốc - chẳng phải ta được một cái lõi tinh thần vô giá chính là thể thơ lục bát - một nghệ thuật đỉnh cao của văn hóa dân tộc đó sao…

[lu anh thu]

Tôi đồng ý với bạn Phương Thảo.Tất nhiên ý kiến của GS. Trần Quốc Vượng cho ta thấy trăn trở của ông về vấn đề bản sắc văn hoá VN -điều này rất đáng quý, nhưng có lẽ kết luận đó hơi vội vàng quá chăng? Tất nhiên nếu chưa đọc quyển sách mà nhận xét về quan điểm của tác giả thì có phần phiến diện,nhưng bằng vốn hiểu biết của cá nhân,tôi lại có cách nghĩ khác. Xưa nay,các vấn đề văn hoá nảy sinh trong đất nước ta hầu như không được giải quyết độc lập,mà thường được giải quyết đồng thời,cùng lúc với các vấn đề dân tộc (ví dụ:cách mạng tháng tám 1945 là cách mạng dân tộc, cách mạng dân chủ vừa là cách mạng văn hoá)
Cho nên, khi ý thức rõ về độc lâp chính trị và chủ quyền lãnh thổ thì theo tôi, đó cũng là cách các nhà nho VN ý thức về độc lập văn hoá. Chẳng phải thế mà trong "BÌNH NGÔ ĐẠI CÁO" - một tác phẩm được viết để tuyên cáo với thiên hạ về thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Minh - tức là một tác phẩm khẳng định về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, Nguyễn Trái đã mở đầu bài cáo bằng:
[center]]"Như nước đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu,
Nước non bờ cõi đã chia,
Phong tục Bắc Nam cũng khác;
Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời xây nền độc lập;
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương;
Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau,
Song hào kiệt thời nào cũng có"[/center]
Dẫn chứng trên cho thấy, việc khẳng định độc lập về chính trị và chủ quyền lãnh thổ được đặt ra đồng thời với việc khẳng định độc lập về văn hoá -"xưng nền văn hiến đã lâu","phong tục Bắc Nam cũng khác".Nguyễn Trãi nhắc đến "văn hiến","phong tục" đất nước ngay trong phần mở đầu bài cáo của mình.Vậy liệu ý thức về sự độc lập về văn hoá của nhà nho yêu nước VN có thật sự "mơ hồ" không?

[dandelion]

GS Trần Quốc Vượng đã nhận định: Các nhà Nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức được rõ "Thổ hữu chủ" (Lê Văn Thịnh), "Địa phận Nam Bắc" (Phạm Sư Mạnh), "Giang sơn hữu hạn phân Nam Bắc" (Nguyễn Trung Ngạn), "Sóc Nam giới hạn tự an bài" (Ngô Thì Nhậm)... Nghĩa là có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá. Mà văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tôc. Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc..." trong công trình Văn hoá Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm (Nxb Văn học, 2003, trang 58). Theo ý kiến cá nhân tôi, nhận định này chưa có tính khái quát cao, đúng như đã dẫn “Các nhà Nho Việt Nam thường…”, và dường như ít chú tâm vào việc đặt đối tượng được đề cập trong đúng bối cảnh không gian và thời gian của họ.
Có một số ý kiến đã nêu trên của các bạn, rằng có rất nhiều nhà Nho yêu nước không chỉ tự hào sâu sắc mà còn có ý thức rõ ràng trong việc bảo vệ bản sắc văn hóa truyền thống. Song trong những thế kỉ loạn lạc và vó ngựa xâm lăng giày xéo khắp nơi, việc bảo vệ lãnh thổ, chủ quyền đất nước là nhiệm vụ hàng đầu, là ưu tiên số một, không chỉ với các nhà Nho yêu nước, mà còn với tất cả mọi người dân. Chiến tranh tàn phá, khi mái đình, bến nước cây đa, làng mạc gia đình… tan hoang xơ xác, em thơ không dám cất tiếng nói cười…; thì lễ hội, tiếng hát lời ca, phong tục tập quán… đành âm thầm, leo lét trước sự đàn áp khốc liệt của nền văn hóa của kẻ mạnh – nền văn hóa đi theo gót giày xâm lăng.
Chúng ta đều biết rằng, hầu như rất hiếm có một nền văn hóa tồn tại độc lập hoàn toàn, không hề chịu sự chi phối, ảnh hưởng, giao lưu, tiếp biến… hay tác động trở lại với bất kì một nền văn hóa, một yếu tố văn hóa nào khác. Trong lịch sử phát triển của dân tộc, chúng ta đã tiếp nhận sự ảnh hưởng, giao lưu của nhiều nền văn hóa khác, trên cở sở những nét tương đồng, phù hợp với thuần phong mỹ tục, nếp sống, nếp cảm, nếp nghĩ ngàn đời. Chúng ta thậm chí còn tự hào vì nền văn hóa giàu bản sắc của mình, đã “thuần Việt” được nhiều yếu tố tiếp nhận từ văn hóa nước ngoài, khiến cho nền văn hóa Việt ngày càng giàu có và phong phú. Song đó là thời bình, là văn hóa và giao lưu văn hóa trong hòa bình và tự nguyện. Còn trong thời chiến, việc đồng hóa về văn hóa, đàn áp về chính trị bao giờ cũng vấp phải sự tranh đấu, chống trả quyết liệt của nhân dân, đặc biệt là các nhà Nho – những nhà trí thức vốn ý thức cao về văn hóa và truyền thống. Trong cuộc chiến ấy, không có đúng hay sai, không có hay hay dở, không có nên hay không nên, chỉ có 2 chiến tuyến duy nhất: một là tình yêu nước mãnh liệt song hành cùng văn hóa truyền thống, hai là kẻ thù và nền văn hóa ngoại xâm!
Bảo vệ chủ quyền độc lập quốc gia, không chỉ mang những ý nghĩa lớn lao, mà lúc bấy giờ còn là vì những lí do rất giản dị, rất đời thường, rất văn hóa và nhân văn: “đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng”… Hay như nhà Nho yêu nước Nguyễn Đình Chiểu đã triệt để tẩy chay văn hóa phương Tây, tẩy chay xà phòng, đèn điện… cứ giữ nguyên búi tó, áo the… Tẩy chay đến mức thậm chí “cực đoan”, nhưng có thể hiểu được, vì ở đây, với ông, dù là cái bánh xà phòng, cái lưỡi dao phay, thì trong nó cũng mang theo một chút ít không phải văn hóa phương Tây đơn thuần, mà là văn hóa của kẻ ngoại xâm!
Như vậy, phần nhận định: “…nghĩa là có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá…” của GS có lẽ là chưa thỏa đáng, bởi ý thức rõ về độc lập chính trị là một trong những biểu hiện quan trọng nhất để góp phần “bảo vệ” độc lập về văn hóa trước những thế lực hùng mạnh [không chỉ về văn hóa, mà còn về quân sự, chính trị] bên ngoài. Không thể và không nên lấy đôi mắt của người thời nay để nhìn nhận và đánh giá những nhà Nho của những thế kỉ chinh chiến loạn lạc trước đây.
Ý kiến “Mà văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tộc. Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc...", lại vấp phải khái niệm “độc lập về văn hóa”. Thế nào là độc lập về văn hóa, trong khi chúng ta vẫn giao lưu với bao nền văn hóa bên ngoài, trong khi chúng ta [hân hoan hay miễn cưỡng] nhập vào thói quen mình, đời sống mình biết bao yếu tố đổi thay của thời đại? Trong thế giới hôm nay, hội nhập văn hóa không chỉ là hiện tượng, mà còn là nhu cầu tất yếu. Chúng ta luôn phải học hỏi rất nhiều, tiếp thu rất nhiều, cải biến rất nhiều yếu tố mới mẻ để có thể hoàn thiện hơn chính bản thân mình và dân tộc mình. Phải có giao lưu, cọ sát, thậm chí là “đụng độ” mới có thể làm bật lên và tỏa sáng những yếu tố tốt đẹp, những giá trị vĩnh cửu thuộc về bản sắc dân tộc vậy.

[nguyenhoanglai]

Trong những ý kiến thảo luận về quan điểm của Trần Quốc Vượng về “Các nhà Nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức được rõ "Thổ hữu chủ" (Lê Văn Thịnh), "Địa phận Nam Bắc" (Phạm Sư Mạnh), "Giang sơn hữu hạn phân Nam Bắc" (Nguyễn Trung Ngạn), "Sóc Nam giới hạn tự an bài" (Ngô Thì Nhậm)... Nghĩa là có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá. Mà văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tôc. Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc..." Theo tôi, cách phân tích của bạn Khoa có vẽ là một cách phân tích khá đầy đủ về vấn đề này, vấn đề nào thường cũng tồn tại bởi hai mặt đối lập của nó, vịêc phân chia chỉ là tương đối thôi! Bây giời tôi chỉ quan tâm về cách nhận định của Trần Quốc Vượng, có lẽ chúng ta sẽ xem xét sơ qua về Logic học một chút, xuất phát từ tiền đề “thường”, có nghĩa "không phải là tất cả" mà “thường” có nghĩa là “phần nhiều” bây giờ tôi có thể nêu lên một tam đọan luận làm thí dụ:
Khi ta nói:
“Nông dân Nam bộ thường thích cải lương,
Ông A là nông dân Nam bộ,
Vậy ông A thích cải lương”
Đây là một tam đọan luận không hợp logích vì xuất phát từ tiền đề “thường” chứ không phải là “tất cả” và cái “thường” đó không bao gồm 100% , “không phải là tất cả” vì vậy chúng ta không dựa vào tiền đề như vậy, rồi kết luận vì ông A là nông dân Nam bộ nên thích cải lương (biết đâu trong 100 người 99 người thích cải lương, nhưng ông A lại lọt vào 1% còn lại là người còn lại không thích cải lương thì sao?).
Tôi đưa ví dụ này ra để thấy rõ tiền đề mà Trần Quốc Vượng đưa là Ông đã nghiên cứu hết sức chặt chẽ như ý kiến của bạn Khoa đã chỉ ra “một số nhà Nho” vẫn có ý thức độc lập về chính trị và văn hóa, như Nguyễn Trãi trong Bình Ngô Đại Cáo,… nếu không có ý thức độc lập về văn hóa thì tại sao lại có những sự ý thức về ngôn ngữ dân Nam“chữ Nôm”, … hay nói cách khác khi xét một vấn đề như bạn Khoa đã làm thì chúng nên xét trên ba phương diện về “chủ thể, không gian và thời gian”, như tôi đã trình bày “có lẽ các nhà Nho đã bị ảnh hưởng chất Nho nhiều quá chăng? Và trong thời đại Trần Quốc Vượng, người là những cánh chim đầu đàn có quan điểm về cách tiếp cận “mới” để xem xét điện mạo văn hóa Việt Nam, nên Trần Quốc Vượng đã đưa ra “tiếng chuông cảnh báo” cho đa số những “nhà Nho” để họ không bị bám chấp vào “những kiến thức Khổng học” mà lại có một cái nhìn “mơ hồ về văn hóa Việt”, có lẽ như bạn Thảo, bạn Trạng Trình đưa ra nhận xét tương đối có cơ sở và nhìn nhận ra một vài khía cạnh, thế nhưng chúng ta nên xem xét một cách cẩn trọng hơn thì sẽ có một cái nhìn tòan diện về vấn đề này, tất nhiên ý kiến tôi sẽ còn nhiều chổ chưa thỏa đáng, thế nhưng có lẽ tôi đã quá “chi li về từ ngững chăng?” nhưng theo tôi cách nhìn của bạn Khoa đã gợi cho chúng ta rất nhiều vấn đề trong tiền đề mà Trần Quốc Vượng đã đưa ra, và quan điểm của tôi là không phải bên vực ông! mà là xét trên góc độ chủ thể Ông (Trần Quốc Vượng) khi phát hiện ra những hạn chế của đa số nhà Nho, ông đã có "tiếng chuông cảnh báo" này! âu cũng là những đóng góp lớn lao của ông về cách tiếp cận này về đện mạo văn hóa Việt Nam.
TB: Các bạn khóa 8 ơi! thời gian chúng ta học môn thầy Hiệu chỉ còn một buổi, mình hy vọng các bạn nhín chút thời gian vào thảo luận chủ đề thầy đưa ra! mình rất cảm thông các bạn bị áp lực bởi công việc, môn Đọc sách của cô Hiền....mình chỉ biết gửi lời chia sẽ cùng các bạn, thế nhưng chúng ta cũng cố gắng thêm "tí xíu"nữa! vào đây góp phần "đa dạng cho nền văn hóa nước nhà K8 chứ! "

[Le Phuong Thao]

Bạn nguyenhoanglai đã có những nhận xét rất xác đáng về vấn đề này chứng tỏ bạn cũng đã "trăn trở" rất nhiều phải không? Đúng là khi xem xét vấn đề ý thức văn hoá của các nhà Nho ta phải nhìn nó ở nhiều góc độ, khía cạnh để tránh cái nhìn phiến diện. Mình chỉ nêu ra một ví dụ để chúng ta không nên quá "bám" vào ý kiến của Trần Quốc Vượng mà phê phán các nhà Nho là mơ hồ về ý thức văn hoá. Bởi lẽ họ là sản phẩm chung của thời trung đại, việc "vay mượn" các yếu tố Trung Quốc cũng như là một "style" thời bấy giờ. Ngay cả Hồ Chí Minh là một con người hiện đại nhưng trong tâm thức vẫn là của thời trung đại, bằng chứng là qua thơ văn (thậm chí trong một số đường lối, chính sách) Hồ Chí Minh đã vay mượn của Trung Quốc rất nhiều. Vấn đề là khả năng dung hợp những yếu tố vay mượn đó với "cái nền" của văn hoá bản địa để làm nên một bản sắc văn hoá Việt Nam phong phú, đa dạng...

[carot]

Có lẽ ý kiến của các bạn khá đầy đủ và làm phong phú thêm cho đề tài chú ta.Mỗi một người đều có những quan điểm nhất định. Ý kiến chủ quan và khách quan đều rất rõ. Mình cũng đã có ý kiến rồi , và điều tôi muốn nói ở đây: Thầy đưa ra ý kiến để chúng ta cùng hướng đến cách tiếp cận của tác giả Trần Quốc Vựng , còn mỗi quan điểm của ông thì có người đồng ý và không đồng ý. Đó chính là tranh luận đấy. để nêu ra chính kiến của bản thân và thuyết phục mọi người bằng lý lẽ. Tác giả Trần Quốc Vượng không phủ nhận hoàn toàn, cũng hề có ý phê phán các nhà Nho về vấn đề "độc lập về văn hoá". Ông chỉ nói là chưa sâu sắc thôi vì "ý thức về độc lập" đã lấm át quá lớn.
Tôi rất đồng ý với bạn Hoài Lan , chúng ta hãy chú ý đến cấu trúc và hướng nghiên cứu của tác giả để từ đó thấy được quan điểm của tác giả và đóng góp của người viết. Dẫu sao thì mục đích cuối cùng của Trần Quốc Vượng vẫn là nỗi trăn trở của bản thân khi đi tìm bản sắc văn hoá Việt Nam. Đã là người Việt thì tất cả mọi thứ cũng chỉ là của người Việt , đó là cái đích đến cũng những người làm văn hoá.

[HenTu]

Kính thưa Thầy và các bạn
Hai buổi thảo luận về hai tài liệu “Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam” của tác giả Trần Ngọc Thêm và “Bản sắc văn hoá Việt Nam” của tác giả Phan Ngọc thật lý thú và nhiều điều bổ ích. Các tác giả tuy đi bằng những con đường khác nhau, nhưng đã cung cấp cho bạn đọc một khối lượng kiến thức không hề đối nghịch nhau, mà thật phong phú, bổ túc cho nhau…
1. Riêng cá nhân, tôi nhận thấy tác giả Phan Ngọc đã cung cấp một lối tiếp cận mới, bên cạnh phương pháp hệ thống - loại hình của tác giả Trần Ngọc Thêm, đó là phương pháp thực nghiệm (x. 2006, tr.21). Có lẽ tác giả Phan Ngọc đã theo Auguste Comte (1798-1857) mà dùng cách tư duy theo “ba giai đoạn” để tiến hành công trình của mình. Đó là các giai đoạn: (1) Thần thoại: giải thích các hiện tượng tự nhiên bởi sự can thiệp của những thế lực siêu nhiên, huyền bí… (2) Siêu hình: cũng tương tự như giai đoạn trên, nhưng thay thế các thế lực siêu nhiên bằng những khái niệm trừu tượng như bản tính, âm, dương… (3) Thực nghiệm: giai đoạn dùng khoa học để giải thích…
Với giả thiết (tiền đề) tác giả Phan Ngọc theo lập trường của Auguste Comte, tôi đã đưa ra kết luận tạm thời: Tác giả Trần Ngọc Thêm phần nhiều giải thích các sự kiện hiện tượng văn hoá bằng khái niệm âm – dương, ngũ hành, nên mới đặt tên cho tác phẩm của mình là “Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam”. Còn tác giả Phan Ngọc dùng thao tác thực nghiệm để tiến hành công trình của mình, nên ông chỉ đặt tên cho tác phẩm là “Bản sắc văn hoá Việt Nam”. Một bên phải “tìm về” (tuy vẫn chú ý các lý chứng trong thực tại) để lý giải văn hoá; trong khi bên kia kiểm chứng ngay bằng thực nghiệm (điển hình trong Chương 9: Trí thức Việt Nam xưa với văn hoá ) nên dường như “tìm về” chỉ là bình diện bổ túc. Còn nếu dùng quan điểm “ba giai đoạn” kiểu suy luận máy móc, thì “Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam” thuộc về “giai đoạn hai” và “Bản sắc văn hoá Việt Nam” thuộc “giai đoạn ba”.
2. Về định nghĩa văn hoá của tác giả Phan Ngọc, tôi thấy có một điều khó hiểu về mối tương quan giữa “quan hệ” và “lựa chọn”. Theo phân tích triết học như trên lớp chúng ta đã bàn: đối tượng của văn hoá là một thực thể mà mặt nội dung của nó là mối quan hệ của thế giới biểu tượng và thế giới thực tại; còn mặt hình thức của nó là kiểu lựa chọn. Và nói đến bản sắc văn hoá là nói đến cái mặt bất biến của văn hoá trong quá trình phát triển của lịch sử. Cái tạo thành tính bất biến của hệ thống các quan hệ là nhu cầu tâm thức của một dân tộc. Nhu cầu tâm thức là bất biến, nhưng kiểu lựa chọn là thay đổi. Vậy thì, khi một dân tộc hay một cá nhân làm một lựa chọn ngược lại với các giá trị của tâm thức thì sao? Ví dụ: Có một thời những người đứng đầu chính phủ Campuchia lựa chọn thể chế chính trị hà khắc gây nạn diệt chủng, hay thể chế chính trị độc tài ở một số quốc gia khác, hay một cá nhân – tổ chức chấp nhận thái độ sống/ kinh doanh phi đạo đức (ma tuý…)… Chắc chắn những lựa chọn này sẽ không được xem là có văn hoá. Đến đây, có lẽ ta phải tìm về tác giả Trần Ngọc Thêm với quan niệm văn hoá là một hệ thống các giá trị, để đặt các quan hệ có giá trị vào lĩnh vực văn hoá chăng?
3. Bước sang đề tài đang thảo luận trên Diễn Đàn: Trong công trình Văn hoá Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm (Nxb Văn học, 2003, trang 58) GS. Trần Quốc Vượng có nhận định: "Các nhà Nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức được rõ "Thổ hữu chủ" (Lê Văn Thịnh), "Địa phận Nam Bắc" (Phạm Sư Mạnh), "Giang sơn hữu hạn phân Nam Bắc" (Nguyễn Trung Ngạn), "Sóc Nam giới hạn tự an bài" (Ngô Thì Nhậm)... Nghĩa là có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá. Mà văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tôc. Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc..." ; thiết nghĩ, theo quan niệm văn hoá và bản sắc văn hoá của Phan Ngọc: Các nhà Nho Việt Nam đã thể hiện rất rõ nhu cầu tâm thức của mình đối với nhu cầu thứ nhất, nhu cầu về khẳng định Tổ quốc. Đương nhiên, trong một thời gian dài chúng ta bị mất nước thì văn hoá là cái giữ chúng ta lại với nhau. Nhưng khi độc lập, nghĩ về nỗi đau mất nước, những nhà trí thức Việt Nam tự nhiên phải nghĩ đến việc khẳng định độc lập quốc gia trước tiên. Văn hoá vẫn không mất khi nước mất, nhưng trong điều kiện độc lập thì khả năng toả sáng của văn hoá sẽ mạnh hơn. Có thể khi tiến hành công trình của mình, GS. Trần Quốc Vượng đang đặt văn hoá thành một đối tượng nghiên cứu độc lập. Còn trong hoàn cảnh sống của các nhà Nho ở thời trước, đối với họ, khẳng định độc lập chủ quyền quốc gia đồng nghĩa với xác lập bản sắc văn hoá. Hay nói theo tác giả Phan Ngọc, trong những quan hệ (văn hoá), các nhà Nho đã có lựa chọn trước tiên với chủ quyền quốc gia (do hoàn cảnh lịch sử thường xuyên bị mất nước chi phối?).
Chắc chắn còn nhiều điều cần phải bàn hỏi thêm. Kính mong được góp ý hướng dẫn.

[honomushi]

Vấn đế ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ thì có lẽ “không phải bàn cãi “ vì nó vốn là thể hiện tinh thần yêu nước của văn hoá VN . Tuy nhiên có lẽ tôi không tán đồng quan điểm của G S Trần Quốc Vượng khi ông cho rằng “ các nhà nho yêu nước VN khá mơ hồ trong ý thức độc lập về VHóa” mặc dù ông là một học giả lớn, đã có nhiều dóng góp trong các lĩnh vực lịch sử, địa lý,văn hóa…
Nếu như tinh thần yêu nước đóng vai trò tích cực trong việc bảo vệ lãnh thổ thì tinh thần dân tộc-ý thức dân tộc lại đóng vai trò chủ yếu trong việc bảo vệ cho dân tộc đó giữ được sắc thái riêng, không để cho nó bị “hòa tan “ hay “lai căng” với các nền văn hoá khác.Do có được điều này nên mặc dù bị đô hộ ,cai trị hàng ngàn năm bỡi nền vhoá Trung Hoa và sau này là sự xâm lược của thực dân Pháp , để quốc Mỹ nhưng “ta vẫn cừ là ta”, nền Vhóa VN vẫn giữ được màu sắc dân tộc riêng trong cả đời sống vật chất lẫn tinh thần.Văn hóa VN vốn sinh ra và nảy sinh ,lớn lên và mang những nét riêng của VHóa VN.
Nhắc đến nền VHóa của một dân tộc thì cũng phải đề cập đến chủ thể và đặc điểm của chủ thể sang tạo ra nền VHóa dó.Vhóa VN là một nền Vhóa thống nhất trongđa dạng.Và một trong những đặc điểm của người Việt nói chung theo nhiều nhà nghiên cứu đã nói đó là TÍNH CỘNG ĐỒNG.Chínhý thức cộng đồng đã góp phần quan trọng tạo nên bản sắc vhóa và tính cách con người VN.Những nhà nghiên cứu vănhoá như Trần Ngọc Thêm. Phan Ngọc.. tuy tiếp cận văn hóa theo cách nhau nhưng cuối cùng đều “gặp nhau “ở điểm này.Nhưng dường như GS TQV khộng như vậy. Ông không xem xét theo kiểu TỔNG THỂ LUẬN –xem xét con người trong mối quan hệ với xung quanh ( Môi trường tự nhiên , ứng xử ) mà theo quan niệm CÁ NHÂN LUẬN “ Vhóa là sự trả lời , sự ứng phó của một cộng đồng dân cư trước những thách thức của điều kiện tự nhiên ,khí hậu.Cái vhoá chỉ là cái tự nhiên được thích ứng và biến đổi bởi con người để thoả mãn nhu cầu mọi mặt của họ” (HồLiên-VHNT –TQV trong nghiên cứu Vhóa VN). ). Đồng thời ông cũng đề cao vai trò của một cá nhân trong sự hình thành một một trướng văn hóa “Vhóa không chỉ vận hành như những thể cộng đồng ,không chỉ đểlại những di sản vật thể và phi vật thể mà còn là vhóa cá nhân ..Tạo dựng môi trường vhóa trong chừng mực nào đó cũng chỉ là phương tiện ,hình thành nhân cách cá nhân mới là mục đích >diễn trình vhóa VN không chỉ được miêu tả như sự tiếp nuối nối tửng giai đoạn , từng triểu đại mà có thể nhận diện sâu sắc qua sự hình thành những mẫu con người VN trong tiến trình lịch sử” ( Hồ Liên-sđd).Chính vì sự đề cao vai trò cá nhân - cụ thể là những nhà nho yêu nước nên tác giả dường như đã cảm thấy “thất vọng”khi vai trò của họ không được thể hiện và đáp ứng được sự “đòi hỏi” của điều kiện lịch sử từng giai đoạn ,từng thời kì đặt ra.Do không thể giải quyết được những yêu cầu của lịch sử đặt ra bằng những hành động cụ thể mà dường như chỉ là trong ý thức mà thôi nên họ dường như vẫn mang cái mặc cảm tự ti dân tộc ..vẫn lấy văn hóa ,văn minh Trung Hoa làm hệ thống quy chiếu.Chính tưởng “ Văn hoá Trung hoa là trung tâm”nên mới “mơ hồ vể ý thức văn hoá dân tộc”.Quan niệm về một nền Vhóa VN nói riêng vá VHóa ĐNA nói chung không hoàn toàn là “bản sao” của Vhoá Trung hoa hay Ấn Độ là một tư tường tiến bộ khi xem xét đến vấn đề bản sắc của dân tộc VN .

[Thuy Dung]

Bạn Osakura có viết: “Người Việt Nam có ý thức về Thân phận từ rất sớm (trước khi Nho Giáo xâm nhập, biểu hiện rõ nét nhất là vai trò người phụ nữ). Các nhà Nho Việt Nam tuy có lòng yêu nước nồng nàn nhưng đã bị ảnh hưởng các giáo lí và tư tưởng của Nho giáo nên việc "có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hóa" là điều đương nhiên”.
Ở phần trên, bạn có đề cập quan niệm của Phan Ngọc về bốn yếu tố bất biến tạo nên bản sắc văn hóa VN (Tổ quốc, Gia đình, Thân phận, Diện mạo) và việc giữ gìn, bảo tồn chúng là không của riêng ai.
Tôi đồng ý với bạn việc các nhà nho chịu ảnh hưởng của các giáo lý và tư tưởng Nho giáo, nhưng không vì thế mà đương nhiên họ “mơ hồ trong ý thức về độc lập văn hóa”. Ở đây, tôi thiên về hướng các ý kiến cho rằng “không phải tất cả các nhà nho yêu nước ở Việt Nam đều khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hóa” như một số bạn (và có dẫn chứng tư tưởng Nguyễn Trãi trong Bình Ngô Đại Cáo).
Tuy nhiên, tôi rất tâm đắc và xin nói thêm về việc tiếp thu Nho giáo qua bốn độ khúc xạ mà tác giả Phan Ngọc đã đề cập. Các nhà Nho là lực lượng tiên phong trong tiếp nhận tư tưởng Nho giáo của Trung Hoa, nhưng không vì thế mà chấp nhận tất cả. Bởi hơn ai hết, các nhà nho cũng là những người con nước Việt có lòng yêu nước và ý thức rõ về “độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ”, ý thức “quê cha đất tổ” luôn ăn sâu vào tâm thức họ. Chính ý thức về Tổ quốc mà Nho giáo khi đến nước ta bị “khúc xạ” lần thứ nhất qua lăng kính này và làm thay đổi cấu trúc hệ tư tưởng Nho giáo ( chữ Hiếu của Nho giáo vốn đuợc đề cập nhiều, qui tụ lại là bổn phận của người con đối với cha mẹ mình. Đến nước ta bị chia thành “đại hiếu” và “tiểu hiếu” mà trên hết, tư tưởng trung thành với Tổ quốc là tư tưởng cốt lõi).
Độ khúc xạ thứ 2 là cơ cấu làng xã Việt Nam: trong Đạo Khổng Trung Hoa đề cập “quốc gia” nhưng ở nước ta 2 yếu tố “làng-nước” mới là quan trọng, nhiều khi “phép vua thua lệ làng” nữa. Các nhà Nho nước ta cũng là con dân của làng và tôi của nước. Họ chủ yếu dùng chữ Hán để nói lên quyền lợi của Tổ quốc; nhưng lại dùng chữ Nôm, tục ngữ, ca dao để nói lên tâm tư, nguyện vọng của dân mình.
Thứ ba, là yếu tố bản địa và khu vực vẫn còn khi Nho giáo xâm nhập vào. Do đó, về hình thức thì theo Nho giáo, nhưng nội dung (các yếu tố bản địa và khu vực Đông Nam Á) vẫn được bảo tồn: vai trò của phụ nữ trong gia đình của văn hóa nông nghiệp lúa nước, tín gnưỡng thờ cúng tổ tiên, cách thức cúng tế…
Độ khúc xạ thứ 4 là sự dung hòa trong tiếp nhận (xin mở ngoặc, từ dùng là tôi nêu khái quát ra, nếu sai sót các bạn góp ý): Trong ý này, Phan Ngọc cho rằng, sự nhân nhượng của ta trong ứng xử với nước lớn Trung Hoa, là chỉ về hình thức để duy trì an ninh và hòa bình. Bên cạnh đó là thái độ tự khẳng định mình, quyết không để nước lớn lấn át (ông đưa ra ví dụ: cửa Ngọ Môn nếu ngoài nhìn vào thì chỉ thấy 3 cửa, nhưng trong nhìn ra thì vẫn là 5 cửa-ngang tấm với Thiên tử Trung Quốc, khẳng định chủ quyền tuyệt đối của nước ta).
Qua bốn độ khúc xạ trên, theo tôi chính tư tưởng cốt lõi của tâm thức về Tổ quốc hiện diện trong mọi người (cả các nhà Nho) đã hun đúc nên những giá trị bất biến của bản sắc văn hóa VN. Nên ý thức về độc lập dân tộc và chủ quyền lãnh thổ luôn thường trực trong mỗi người VN; ý thức độc lập văn hóa chưa được đề cập nhiều. Tuy nhiên, không hẳn “tất cả các nhà nho yêu nước ở Việt Nam đều khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hóa”. Như bạn Quehuongtuoithotoi có viết, xin mượn để tạm kết: “Như vậy về không gian văn hóa và quan hệ giữa nền văn hóa dân tộc với các nền văn hóa khác là những khái niệm mờ, khó xác định. Thế cho nên, nhiều nhà nho yêu nước khá mơ hồ hoặc không đặt nặng vấn đề về ý thức độc lập văn hóa là điều cũng dễ hiểu”.