"Hãy nói lời xin lỗi"
TT - Sống ở VN, nhiều lần tôi bị hụt hẫng trong những tình huống chỉ nhận được những cái ngoảnh mặt làm ngơ, sự im lặng thay vì lời xin lỗi làm dịu lòng.
Tuần trước trên đường đi ăn tiệc, tôi đã tấp vào một trạm xăng bên đường để đổ xăng. Nhân viên trạm xăng vô ý bơm quá đầy và làm xăng văng vào áo mới tôi đang mặc. Quá bất ngờ tôi không còn nói được gì, chỉ nhìn chằm chằm vào mặt anh ấy.
Người nhân viên lúc đó cũng không nói gì và vờ làm ngơ, chăm chăm đổ xăng cho xe khác. Tôi cảm thấy thật sự giận dữ và bối rối, tại sao anh ấy không nói lời xin lỗi?
Lần khác khi ăn phở, tôi tình cờ phát hiện miếng nilông nhỏ trong tô phở. Khi tôi nói chuyện này với người phục vụ và quản lý quán phở, họ chỉ nhìn chằm chằm vào tôi. Sau đó, họ mang cho tôi một tô phở khác nhưng chẳng buồn nói xin lỗi hay tỏ vẻ hối tiếc. Với thái độ dửng dưng của nhân viên phục vụ và người quản lý, tôi chẳng muốn ăn nữa, chỉ tính tiền ra về và tự hứa sẽ không bao giờ trở lại quán phở đó nữa. Tôi tự hỏi không biết nhân viên trong quán phở có cùng nhau xem xét lại tai nạn nói trên để rút kinh nghiệm?
Nhiều năm sống ở VN, tôi nhận thấy người Việt không muốn thừa nhận mình sai và nói lời xin lỗi. Mặc dù rõ mười mươi là lỗi của mình, họ cũng chỉ phản ứng bằng cách im lặng, lảng tránh, thậm chí cãi lại thay vì thú nhận lỗi lầm của mình trước mặt người khác.
Đấu "võ mồm" trên đường hoàng Văn Thụ (Q.Phú Nhuận, TP.HCM) sau một vụ va quẹt xe - một hình ảnh thường thấy trên đường phố hiện nay (ảnh minh họa) - Ảnh: M.C
Tôi đã vướng vào một vụ đôi co vì đối phương không muốn nhận mình đã sai. Lần đó tôi đi bệnh viện và phải điền đơn bảo hiểm để được miễn giảm khi thanh toán. Mặc dù tôi đã điền đơn rồi nhưng nhân viên ở quầy cứ khăng khăng là tôi chưa làm.
Sau đó tôi phát hiện cô nhân viên vô tình để quên đơn tôi đã điền đâu đó. Tại sao cô ấy phải tranh cãi với tôi thay vì thừa nhận mình đã làm mất đơn, rồi nói lời xin lỗi và nhẹ nhàng đề nghị tôi điền đơn lại?
Từ nhỏ bố mẹ đã dạy tôi nói lời xin lỗi khi làm điều gì sai. Ngược lại, họ cũng xin lỗi tôi khi họ sai. Tôi lớn lên trong môi trường mà mọi người nói lời xin lỗi để bày tỏ sự quan tâm, tình thương yêu và tôn trọng lẫn nhau. Thật vậy, dạy xin lỗi phải được bắt nguồn từ gia đình, nhà trường. Thế nhưng theo tôi thấy ở VN, nhiều người lớn luôn muốn chứng tỏ mình đúng và ít khi xin lỗi trẻ nhỏ. Như vậy thì làm sao làm gương cho trẻ và dạy trẻ thói quen nói xin lỗi?
Tôi công nhận đây là do sự khác biệt văn hóa mà gốc rễ, theo tôi, có thể là nỗi sợ mất mặt của người Việt. Ở phương Tây chúng tôi cũng coi trọng thể diện của mình nhưng không đến nỗi giả vờ, làm ngơ sai phạm của mình để tổn thương người khác.
Theo tôi, không có gì xấu khi lầm lỗi và nói lời xin lỗi vì mọi người thường đứng lên từ sai lầm của mình và của người khác nữa. Biết nhận lỗi sẽ làm quan hệ giữa con người với con người trở nên tốt đẹp hơn.
Hãy thử tưởng tượng nếu có va quẹt trên đường và một hoặc hai bên nói xin lỗi trước thì sẽ không có những vụ tranh cãi, làm tắc nghẽn giao thông. Trong công ty, thay vì đổ lỗi cho nhau thì hãy mạnh dạn thừa nhận lỗi của mình để quan hệ đồng nghiệp tốt hơn, công việc trở nên thuận lợi hơn.
Nếu bạn làm điều gì sai, hãy nhìn nhận và nghĩ xem lần sau bạn làm tốt hơn bằng cách nào. Né tránh lỗi lầm của mình hay đổ cho người khác càng làm bạn mất mặt hơn với nhiều người.
ALISON R. BISHOP (người Mỹ) - PHƯƠNG THÙY ghi
1. Đặt vấn đề:
Từ bài viết trên, mình chọn hiện tượng "Người Việt Nam ít nói lời xin lỗi" để phân tích bằng phương pháp Dịch lý. Bài viết này không cố để phản đề hay để tìm ra một giải pháp thay đổi, mình chỉ dừng lại ở việc thực hành lý thuyết được học. Các bạn bổ sung và chỉnh sửa thêm cho mình nhé.
Phạm vi:
- Chủ thể: người Việt Nam.
- Thời gian: toàn thời.
- Không gian: Việt Nam.
2. Xét mâu thuẫn: có hai mâu thuẫn lớn:
Một là, thói quen cũ >< nếp sống mới. Dùng cụm từ “thói quen cũ” thì không ổn, lẽ ra mình nên viết là thói tùy tiện, qua loa nhưng mình tạm dùng vắn tắt cụm từ trên. Và, “nếp sống mới” có nghĩa là lịch sự văn minh trong giao tiếp.
Hai là, văn hóa Việt Nam >< văn minh phương Tây nói chung.
Trong đó, thói quen cũ, văn hóa Việt Nam thiên về Âm; còn nếp sống mới, văn minh phương Tây nói chung thiên về Dương.
3. Kiểm tra tính tương hiện:
Áp dụng luật thành tố: trong âm có dương, trong dương có âm.
Tuy nói thói quen là thói quen chung của xã hội nhưng thực tế, người Việt Nam không hẳn không nói tiếng “xin lỗi”. Do đâu? Người Việt Nam vốn sống trọng tình cảm, trọng đức, lại đề cao nghĩa và lễ, biểu hiện qua câu “tiên học lễ, hậu học văn” quen thuộc. Trẻ nhỏ khi làm lỗi luôn được cha mẹ hướng dẫn phải biết “khoanh tay xin lỗi người lớn”. Trẻ con miền Nam khi làm lỗi, thường có câu cửa miệng là “con xin lỗi, từ nay về sau con không dám vậy nữa” còn trẻ con miền Bắc thì “…từ nay con xin chừa” (không biết có chính xác không ^^). Hầu như đứa trẻ nào cũng vô thức lặp lại câu nói này khi vô tình hay cố ý mắc lỗi. Về phía người lớn, ví dụ như tự phê bình cũng là một biểu hiện của biết lỗi và sửa lỗi.
Dù sống trong nếp sống mới nhưng vẫn còn tồn tại thói quen cũ. Ví dụ, tầng lớp tiểu tư sản trí thức rất nhạy cảm với thời đại và nhanh chóng tiếp nhận các xu hướng văn minh, tiến bộ nhưng do thói tùy tiện, không câu nệ hình thức, trọng thể diện… đã ăn sâu vào cộng đồng, gây trở ngại trong việc tiếp thu lối sống mới, nhất là trong cách cư xử với người phương Tây. Trong vài trường hợp, họ không phải là không hay ít nói tiếng xin lỗi, nhưng có thể mắc phải do quên.
4. Kiểm tra tính tương hóa: âm dương chuyển hóa lẫn nhau.
Áp dụng luật quan hệ để nắm hướng được phát triển.
Thời đại ngày nay, người Việt Nam nào cũng ý thức việc thích nghi với cuộc sống văn minh, hiện đại, tiến bộ. Dù thói quen có nặng nề đến đâu nhưng xu hướng chung vẫn là phát triển và tiến bộ. Việc người nước ngoài góp ý chắc hẳn có lý do của họ, tuy nhiên, không có nghĩa là người Việt Nam không thay đổi cách nhìn. Thực tế, việc không nói lời xin lỗi của một số trường hợp mà người nước ngoài như trên gặp phải, không phải là số đông, vả lại, họ cũng ít quan tâm và giữ gìn hình ảnh, văn hóa dân tộc, không chú ý đến thái độ, phản ứng, cảm xúc của người khác.
Ngược lại, nếu thực hiện đúng các quy tắc tối thiểu trong giao tiếp nhưng làm một cách hời hợt, vô trách nhiệm, làm cho có lệ, liệu anh có thích không? thì thử hỏi nó có hơn việc xem trọng hành động hơn lời nói, không nói mà làm. Mười lời xin lỗi thốt ra cũng không bằng một hành động biết lỗi và sửa lỗi. Vốn dĩ nhiều người Việt Nam không nói tiếng xin lỗi, có phần theo cách hiểu trên. Chưa kể đến, câu nói "I'm sorry" của người nước ngoài chưa hẳn là thể hiện sự biết lỗi. Nó còn mang hàm nghĩa "lấy làm tiếc".
5. Kiểm tra tính tương hòa:
Để tìm ra phương án tối ưu, trước hết là xét hệ tọa độ, sau đó tìm ra cách ứng xử phù hợp nhất. Hoàn cảnh khác nhau thì có cách thức giao tiếp khác nhau.
Người nước ngoài cũng nên hiểu cách suy nghĩ của người Việt Nam. Không nên đến Việt Nam với tâm thế “du lịch”, ở đến đâu, khám phá đến đấy, vừa gặp sự khác lạ thì đã bị sốc văn hóa. Nói xin lỗi, chỉ là một trong những biểu hiện của sự biết lỗi, ngoài ra còn có cách thức khác như bằng hành động; bằng văn bản, chữ viết; ngôn ngữ cơ thể. Vì vậy, nếp sống mới cũng không nên quá cực đoan, “nhập gia tùy tục”. Còn người Việt Nam, cũng nên nói tiếng xin lỗi nhiều hơn, vì một mặt thể hiện nếp sống văn minh; mặt khác, hòa nhập với xu hướng chung của nhân loại, không chỉ với người nước ngoài mà với đồng bào mình. Giữa người Việt Nam với nhau, dù hiểu nhưng không phải ai cũng dễ dãi, bản thân chúng ta trong trường hợp tương tự cũng cần lời xin lỗi. Lịch sự văn minh trong giao tiếp là điều cần thiết, cũng vì nó có thể cải biến diện mạo của mình trong mắt người khác. Vì vậy, ba từ thường xuyên nên nói với nhau là “xin chào”, “xin lỗi” và “cảm ơn”. Thiết nghĩ, nếu chúng ta đã tốt, bây giờ làm tốt hơn.
6. Kiếm tra hướng mở rộng: xây dựng lý thuyết phù hợp
Người Việt Nam đối với người nước ngoài: “đi với bụt mặc cà sa, đi với ma mặc áo giấy”.
Người nước ngoài ứng xử với người Việt Nam: “nhập gia tùy tục”.
Người lớn với người nhỏ hơn mình: “Thanh niên cần những tấm gương, không cần những nhà phê bình”.
Người nhỏ với người lớn hơn mình: “tiên học lễ, hậu học văn”.
