Hoa sen là loài hoa được nhiều nước trên thế giới tôn thờ từ rất sớm. Đối với người Ấn Độ, hoa sen tượng trưng cho quyền lực sáng tạo của thiên nhiên, của Lửa và Nước. Đối với người Ai Cập, hoa sen là tượng trưng của các vị thần Orisis và Horus, là các thần Thái dương hay Hỏa ty thần. Trong nghệ thuật Lưỡng Hà và Ai Cập, hoa sen biểu trưng cho vũ trụ.
Hoa sen có vai trò và vị trí đặc biệt cả về tâm linh và văn hóa của người Việt. Từ bao đời nay, hoa sen đã đi vào lòng người, đi vào cuộc sống và văn hoá của người Việt. Ngắm hoa sen chúng ta có thể thấy và nhận ra hình ảnh con người Việt Nam. Sen đã trở thành quốc hoa của Việt Nam. Sen thơm, hương dịu dàng, thuần khiết, thật sự là biểu tượng tiêu biểu nhất cho văn hóa và con người Việt Nam. Hình ảnh hoa sen còn nhắc ta nhớ về Làng Sen, mảnh đất quê hương bình dị mà thân thương của Bác Hồ - vị cha già của dân tộc.
Đặc biệt, hoa sen có ý nghĩa lớn lao đối với đạo Phật bởi hoa sen có những đức tính cao quý, gần gũi với triết lý của đạo Phật. Trong giới Phật giáo, Phật được ví như hoa sen, ở giữa thế giới trần tục mà vẫn giữ tròn đạo tính. Truyền thuyết kể rằng khi Đức Thích-ca đản sinh, Ngài đi bảy bước và có bảy hoa sen đỡ bàn chân Ngài. Đạo Phật cũng lấy hoa sen làm Phật đài. Hoa sen hiển hiện khắp nơi, từ kinh điển Phật giáo cho đến các sản phẩm thờ cúng, tư thế ngồi thiền, cách chắp tay… Hầu như ở đâu có Phật giáo sẽ tìm thấy ở đó có hoa sen, hay nói cách khác, hoa sen là biểu tượng của Phật giáo. Vì sao bông hoa sen sinh trưởng trong ao hồ bùn nước kia lại được xem làm một biểu tượng linh thiêng, cao quý nhường ấy?
- Cặp phạm trù đối lập: Sự thanh cao (hình ảnh hoa sen vươn lên khỏi chốn bùn nhơ) – sự thấp hèn (chốn ao tù bùn lầy)
- Kiểm tra tính tương hiện:
Bông hoa sen tượng trưng cho sự thanh cao, bất khuất của người quân tử, giữ chặt lòng mình trước cám dỗ của lợi danh, thoát khỏi những cám dỗ thấp hèn, giữ cho mình sự trong sạch dù ở giữa chốn bùn nhơ. Trong muôn vàn các loài hoa với bao hương sắc lộng lẫy, quyến rũ và nếu chỉ xét theo cái nhìn thông thường thì có không ít loài hoa thơm hơn sen về hương, đẹp hơn sen về sắc. Tuy vậy chỉ duy nhất loài sen mới hội tụ đầy đủ trong mình ý nghĩa triết học - nhân sinh cao quý - ý nghĩa về âm dương ngũ hành và sức vươn dậy của một ý chí sống mãnh liệt như dân tộc Việt.
- Kiểm tra tính tương hóa:
Trong cuộc sống, giới hạn giữa sự thanh cao và sự thấp hèn là khá mong manh và luôn có sự chuyển hóa cho nhau, tác động qua lại lẫn nhau. Con người luôn hướng đến những điều tốt đẹp, thể hiện tính hướng thiện trong mỗi người. Tuy nhiên, vì hoàn cảnh ngặt nghèo hoặc do những yếu tố khách quan tác động, con người dễ bị cám dỗ để tay phải “vấy bùn”. Vậy nên phải chăng không phải ngẫu nhiên mà Phật giáo lấy hoa sen làm Phật đài, điều này biểu tượng cho tinh thần con người luôn hướng đến năm điều cơ bản:
1. Tính vô nhiễm: Sen mọc lên từ chốn tối tăm bùn lầy hôi tanh mà sen không bị vương bẩn.
2. Tính thanh lọc: Khi cây sen lớn lên, sinh sôi nẩy nở thì sẽ làm cho dòng nước nơi đó trở nên trong mát.
3. Sự dịu dàng của mùi hương: Hương sen toả lên một mùi thơm thanh khiết, không quá nồng nàn, ngào ngạt.
4. Tính thuần khiết: Bông hoa sen từ khi nở tới lúc tàn không hề bị một loài ong bướm nào tới đậu lấy nhụy.
5. Tính kiên nhẫn: Cây sen từ lúc nẩy mầm trong bùn đất, ở đáy nước cho tới lúc vươn lên trên mặt nước rồi xoè lá, trổ hoa là cả một quá trình sinh trưởng kiên nhẫn lớn lao.
Đời sống của sen còn thể hiện nên 3 tầng sống riêng biệt là trong bùn tối, vươn lên khoảng trong sạch là dòng nước, rồi cuối cùng vươn lên khoảng hư không, lên với bầu khí quyển và vầng mặt trời. Quan niệm nhà Phật xem đó như biểu trưng cho 3 tầng sống là cõi dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Cây sen trải qua 3 tầng sống đó khi nở hoa xem như sự đạt ngộ, giải thoát...
- Kiểm tra tính hướng hòa:
Từ hình ảnh hoa sen, nên chăng con người phải biết dung hòa giữa cái tôi, cái “thâm sân si” thấp hèn để hướng đến những điều tốt đẹp, cao quý hơn trong cuộc sống, cũng như hoa sen một đời thanh sạch - tuy từ bỏ lớp bùn đất nhơ bẩn vượt lên trên mặt nước, nhưng cây sen vẫn cố gắng vượt qua lớp nước đục ở tận đáy để ngoi lên lớp nước trong, càng vượt lên càng làm cho hoàn cảnh vẩn đục bao bọc chung quanh minh trở nên trong sạch ấm áp. Và mặc dù đã phá vỡ bao nhiêu ràng buộc bởi đất và nước để vượt ra chỗ khoáng đạt hư không, sen cũng chưa hết cổ gắng. Sen còn cố vươn mình lên giữa ánh sáng mặt trời, kết lấy đóa hoa để rồi một hôm, khoe màu sắc thanh tươi và xông hương thơm tràn ngập trong không gian.
Sự sinh trưởng của cây sen, xem đó là một tấm gương kiên nhẫn và cố gắng. Nó hàm súc một triết lý cao siêu về sức sống, tiêu biểu cho đức tính cần cù và hướng thiện của con nguời. Phải chăng nhờ gồm đủ những đức tính: thanh bạch, kiên nhẫn, cảm hóa... như đức tính của nguời xuất gia mà hoa sen được quí trọng và dùng làm đối tượng tiêu biểu cho những triết lý màu nhiệm trong đạo Phật.
Bài tập 2: Vận dụng PPDL để phân tích và lập cấu trúc cho đề tài
- Phân tích đề tài:
Xác định các từ khóa trong tên đề tài: “HÌNH TƯỢNG HOA SEN”, “VĂN HÓA PHẬT GIÁO” “VIỆT NAM”
- Phân tích cấu trúc ngữ pháp của tên đề tài:
* Danh từ trung tâm: HÌNH TƯỢNG HOA SEN
* Định tố 1: VĂN HÓA PHẬT GIÁO
* Định tố 2: VIỆT NAM
- Phân tích cấu trúc đề tài:
* Định vị đối tượng nghiên cứu: HÌNH TƯỢNG HOA SEN
* Giới hạn cách thức nghiên cứu: Phật giáo Việt Nam và một số tôn giáo khác có lấy hỉnh tượng hoa sen làm trung tâm
- Sơ đồ cấu trúc cấp hệ của đề tài:
Bài tập 3: Định vị đối tượng và lập đề cương chi tiết
- Định vị đối tượng nghiên cứu: HÌNH TƯỢNG HOA SEN
- Lập đề cương chi tiết:
Phần mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
2. Mục đích nghiên cứu
3. Lịch sử vấn đề
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
6. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
7. Bố cục
Chương 1: Hình tượng hoa sen trong văn hóa Việt Nam
1.1. Hoa sen – môi trường địa lý sinh sống
1.2. Đặc điểm và chủng loại hoa sen
1.3. Hoa sen – quốc hoa của Việt Nam
Chương 2: Hoa sen trong văn hóa vật chất của người Việt
2.1. Trong cuộc sống
2.1.1. Nghệ thuật
2.1.2. Kiến trúc – điêu khắc
2.1.3. Ẩm thực
2.1.4. Trang phục
2.2. Trong văn hóa Phật giáo
2.2.1. Kiến trúc chùa tháp
2.2.2. Trang trí
2.2.3. Thờ tự
Chương 3: Hoa sen trong văn hóa tinh thần của người Việt
3.1. Trong cuộc sống
3.1.1. Ca dao tục ngữ
3.1.2. Văn học nghệ thuật
3.1.3. Mỹ thuật
3.1.4. Tâm thức con người
3.2. Trong văn hóa Phật giáo
3.2.1. Kinh Phật
3.2.2. Tâm thức Phật giáo
3.2.3. Hoa sen và ý nghĩa biểu tượng
Phần kết luận
Tài liệu tham khảo
Bài tập 4: Sưu tầm tư liệu và sử dụng Document map để sắp xếp tư liệu
