CÚNG GIỖ TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA HỌC

[Nguyễn Thảo]

Dear Thư,
Chị có một số thắc mắc với đề cương của em. Thứ nhất trong phần chương 2, nếu đã chia thành 3 thành tố theo nhận thức, tổ chức thì chị nghĩ nên thêm phần ứng xử với phong tục cúng giỗ mặc dùng sự thể hiện của nó khá mờ nhạt hơn 2 nội dung kia. Trong phần chương 3, ở Phương Tây không có tục cúng giỗ thì em so sánh như thế nào để tìm ra được đặc trưng của VH VN qua đối lập vơi phương Tây. Nếu được, em nên nêu lên những đặc trưng cơ bản đó luôn thì hay hơn. Vài góp ý nhỏ cho em như thế, không biết em thấy có hợp lý không ?

[tranthivanhoaincs]

Hi Thư,

Hoài nghĩ là chương 3 nên đề cập Văn Hóa Ứng Xử cho đồng bộ với chương 2, tạo ra bộ ba trong cấu trúc ba thành phần : VH Nhận Thức, VH Tổ Chức, VH Ứng Xử.

Thư thấy sao?

Hoài

[tranthivanhoaincs]

Hi Thư,

Hoài nghĩ là chương 3 nên đề cập Văn Hóa Ứng Xử cho đồng bộ với chương 2, tạo ra bộ ba trong cấu trúc ba thành phần : VH Nhận Thức, VH Tổ Chức, VH Ứng Xử.

Thư thấy sao?

Hoài

[tranthivanhoaincs]

Hi Thư,

Hoài nghĩ là chương 3 nên đề cập Văn Hóa Ứng Xử cho đồng bộ với chương 2, tạo ra bộ ba trong cấu trúc ba thành phần : VH Nhận Thức, VH Tổ Chức, VH Ứng Xử.

Thư thấy sao?

Hoài

[Do Khanh Y Thu]

Hi Thư,

Hoài nghĩ là chương 3 nên đề cập Văn Hóa Ứng Xử cho đồng bộ với chương 2, tạo ra bộ ba trong cấu trúc ba thành phần : VH Nhận Thức, VH Tổ Chức, VH Ứng Xử.

Thư thấy sao?

Hoài

Chị Hoài ơi, em cũng muốn đưa phần ứng xử vào nhưng với đề tài của em thì lại chẳng thấy ứng xử gì , vì thế em đã không đưa vào chuơng 3. Chị Hoài hay các anh/chị nào có ý tưởng thì góp ý thêm giúp em với ạ!
Em cảm ơn!

[Do Khanh Y Thu]

Bài tập thực hành 3: Sưu tầm tư liệu một cách hệ thống phục vụ cho đề tài đã chọn (công bố danh sách + đường dẫn); Sử dụng Document map để sắp xếp tư liệu hợp lý, chụp ảnh đưa lên topic của mình trên diễn đàn.

TƯ LIỆU GIẤY:
- Tiếng Việt:
1. Đào Duy Anh, 1998, Việt Nam văn hóa sử cương, NXB.Tổng hợp Đồng Tháp.
2. Viết An, 2003, Phong tục cổ truyền Việt Nam và các nước, NXB.Văn hóa dân tộc.
3. Toan Ánh, 2005, Nếp cũ – Tín ngưỡng Việt Nam, NXB. Trẻ.
4. Toan Ánh, 2005, Nếp cũ – Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua nếp cũ gia đình và lễ tết – hội – hè, NXB. Trẻ.
5. Phan Kế Bính, 2006, Việt Nam phong tục, NXB Văn học.
6. Ngô Văn Doanh, Vũ Quang Thiện, 1997, Phong tục các dân tộc Đông Nam Á, NXB.Văn hóa dân tộc.
7. Võ Phương Lan, 2012, Thờ cúng tổ tiên người Việt, NXB.Từ điển bách khoa.
8. Nguyễn Tuấn Nghĩa, 2012, Luận văn thạc sĩ: Phong tục cấm kỵ của người Trung Quốc (có so sánh với Việt Nam).
9. Trần Ngọc Thêm, 2012, Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, NXB.Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh.
10. Ngô Đức Thịnh, 2012, Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam, NXB. Trẻ.
- Tiếng Anh:
11. Eugene A. Nida, 1954, Customs and cultures, Published by Harper & Row.
12. Ruth Benedict, 1959, Patterns of culture: “The science of custom”,.

INTERNET:
- Báo, tạp chí:
1. Chí Dũng, Khi tổ tiên được cúng giỗ bằng các gói dịch vụ online, http://cand.com.vn/Phong-su-Tieu-diem/K ... ne-318981/
2. Nguyễn Kim Hoạt, Phong tục cúng giỗ của người Hà Nội xưa, Kiến thức ngày nay, Số xuân Canh Dần 2010, http://www.chungta.com/nd/tu-lieu-tra-c ... i_xua.html
3. Vũ Hoa Ngọc, So sánh phong tục thờ cúng tổ tiên của Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, http://reds.vn/index.php/tri-thuc/ton-g ... n-han-quoc
4. Trần Minh Thương, Đám giỗ ở miền Tây Nam Bộ trong sự ảnh hưởng và tiếp biến của văn hóa Thăng Long – Hà Nội, http://www.vanchuongviet.org/index.php? ... l&id=13599
5. Phong tục thờ phụng Tổ tiên, một nét đẹp của văn hóa Việt Nam, cần được giữ gìn và phát huy ý nghĩa tích cực của truyền thống này, http://gas.hoasen.edu.vn/vi/gas-page/ph ... phat-huy-y
6. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, bản sắc văn hóa của người Việt, http://btgcp.gov.vn/Plus.aspx/vi/News/3 ... nguoi_Viet
7. Lòng thành thờ cúng tổ tiên, http://www.thanhnien.com.vn/van-hoa-ngh ... 33746.html
- Tư liệu nghe nhìn:
1. Phong tục ngày giỗ, https://www.youtube.com/watch?v=uKHQEW-PuLA
2. Văn hóa toàn cảnh: “Dịch vụ cúng giỗ thời @” https://www.youtube.com/watch?v=oD1SiKDrjKw

[Do Khanh Y Thu]

Bài tập 4: Chọn một khái niệm cơ bản trong đề tài NC của mình để xây dựng định nghĩa:

1. Tìm tất cả các định nghĩa hiện có
Hầu hết các định nghĩa đều nói về tín ngưỡng thờ cúng hoặc phong tục thờ cúng tổ tiên, hầu như chưa có một định nghĩa chính thức nào về khái niệm “cúng giỗ”. Chỉ có một định nghĩa chúng tôi tìm được về “giỗ” như sau:
Vi.wikipedia.org: "Giỗ là một buổi lễ, nghi thức theo phong tục tập quán của người Việt nhằm tưởng nhớ đến những người đã qua đời".
2. Phân tích theo yêu cầu của định nghĩa
- Ưu: ngắn gọn, dễ hiểu
- Nhược: diễn đạt thiếu chính xác: "buổi lễ" và "nghi thức" không đồng đẳng với nhau, rất khác nhau về nghĩa
3. Phân loại các định nghĩa, xác định những nét nghĩa chung có thể tiếp thu, những đặc trưng sai/thiếu cần sửa chữa, bổ sung
- Theo đặc trưng giống, "buổi lễ" hay "nghi thức" đều không chính xác.
- Theo đặc trưng loài, mục đích "nhằm tưởng nhớ đến những người đã qua đời" có thể tiếp thu.
Cần sửa chữa đặc trưng giống và bổ sung đặc trưng loài.
4. Tìm tất cả các cách sử dụng khái niệm hiện hành, đối chiếu với kết quả (3) để điều chỉnh, bổ sung các đặc trưng cùng nội dung cụ thể của chúng
- Ở Đông Nam Á, người Campuchia không có bàn thờ trong gia đình và không có việc cúng giỗ vào ngày mất mà chỉ có lễ ông bà hay lễ tổ tiên (được gọi là Đôn Tà) vào tháng 9 dương lịch.
- Người Hàn Quốc gọi lễ giỗ tổ tiên mới mất là Kije, tổ tiên ở bốn thế hệ gần nhất là Charye và từ 5 đời về trước là Sije, không có bàn thờ cố định mà được lập vào ngày giỗ, sau đó lại cất đi.
5. Xác định đặc trưng giống
Là phong tục
6.Xác định các đặc trưng loài
- được con cháu cùng huyết thống của người đã mất thực hiện
- vào ngày mất của tổ tiên
- để tưởng nhớ tổ tiên
Sản phẩm sơ bộ: "Cúng giỗ là phong tục được con cháu cùng huyết thống của người đã mất thực hiện vào ngày mất của tổ tiên để tưởng nhớ tổ tiên".
7. Lập sơ đồ , kiểm tra việc đáp ứng các yêu cầu về hình thức và nội dung, chỉnh sửa lại



- Cách gọi “người đã mất” bị lặp từ với “ngày mất” => thay: người đã mất = người đã khuất
- Bổ sung thêm cụm từ phụ “của mình” sau đặc trưng “để tưởng nhớ tổ tiên” giúp tránh việc lặp từ trong diễn đạt.
=> Sản phẩm cuối cùng:
“Cúng giỗ là phong tục được con cháu cùng huyết thống của người đã khuất thực hiện vào ngày mất của tổ tiên để tưởng nhớ tổ tiên của mình”
========

* Phân tích định nghĩa "văn hóa biển" trong sách Những vấn đề Văn hóa học lý luận và ứng dụng:
"Văn hóa biển là hệ thống các giá trị do con người sáng tạo ra và tích luỹ được trong quá trình tồn tại lấy biển làm nguồn sống chính" [Trần Ngọc Thêm 2013: tr.129].
- Đặc trưng giống: hệ thống các giá trị
- Đặc trưng loài: do con người sáng tạo và tích lũy được trong quá trình tồn tại lấy biển làm nguồn sống chính
Định nghĩa ngắn gọn, mang tính khát quát cao, giúp phân biệt được văn hóa biển với các khái niệm có liên quan như văn hóa nước, văn hóa núi,… Nhưng khái quát cao thì sẽ không cụ thể, khiến người làm việc gặp khó khăn khi xác định các thành tố, các hiện tượng cụ thể thuộc văn hóa biển.

[Do Khanh Y Thu]

BÀI TẬP 5: Chọn 1 khái niệm/ sự việc/ hiện tượng trong đề tài và một đối tượng có liên quan, tiến hành so sánh tìm các điểm tương đồng và khác biệt, lập bảng.

So sánh cúng giỗ và cúng ông Táo trong gia đình người Việt

- Xác lập tiêu chí so sánh và các đặc trưng đồng nhất, khác biệt:
+ Chủ thể thực hiện hoạt động cúng: đều là gia chủ (thường là đàn ông);
+ Đối tượng được thụ hưởng của cúng giỗ là tổ tiên đã khuất, trong khi cúng ông Táo hướng đến thần linh (ông Táo);
+ Cách thức: đều gồm các lễ vật cúng bày ra bàn thờ và thực hiện nghi thức khấn vái;
+ Nơi diễn ra hoạt động cúng: tại bàn thờ gia tiên và bàn thờ ông Táo;
+ Phạm vi của cả hai phong tục đều diễn ra trong gia đình;
+ Ngày diễn ra hoạt động cúng: cúng giỗ được duy trì hằng năm theo ngày mất của tổ tiên, trong khi ngày cúng ông Táo được duy trì theo quan niệm của dân gian vào 23 tháng chạp hằng năm;
+Mục đích chính của cúng giỗ là nhằm tưởng nhớ tổ tiên đã khuất, còn cúng ông Táo nhằm mong cầu sự yên bình, ấm no, đầy đủ cho gia đình.

- Kiểm tra và sắp xếp:
+ Các tiêu chí và đặc trưng giống:
Chủ thể: gia chủ
Cách thức: lễ vật cúng và nghi thức khấn vái
Nơi cúng: bàn thờ
Phạm vi: trong gia đình
+ Các tiêu chí và đặc trưng khác nhau:
Đối tượng thụ hưởng: tổ tiên đã khuất / thần bếp núc (ông Táo)
Ngày cúng: theo ngày mất của tổ tiên / theo quan niệm dân gian (23 tháng chạp)
Mục đích chính: tưởng nhớ tổ tiên / cầu mong yên bình, ấm no, đầy đủ

- Kết quả so sánh được tái hiện trong bảng sau:

[Nguyễn Thảo]

Hi Thư,
Có một ý kiến vui thôi về khái niệm cúng giỗ, ở Việt Nam có giỗ tổ, tức cúng Vua Hùng thì đâu phải ngay ngày mất của vua Hùng. Bên cạnh đó, cụm từ cùng huyết thống chị nghĩ nên bỏ vì có nhiều trường hợp con nuôi, cháu nuôi, anh chị em nuôi, cũng giỗ người thân thì đâu cũng huyết thống. Mình có thể thay bằng "người thân" hay" thế hệ sau" ( để bao gồm cả cúng giỗ vua hùng" không Thư?
Bên cạnh đó, cúng giỗ tổ nghề thì sao Thư???

[Do Khanh Y Thu]

Hi Thư,
Có một ý kiến vui thôi về khái niệm cúng giỗ, ở Việt Nam có giỗ tổ, tức cúng Vua Hùng thì đâu phải ngay ngày mất của vua Hùng. Bên cạnh đó, cụm từ cùng huyết thống chị nghĩ nên bỏ vì có nhiều trường hợp con nuôi, cháu nuôi, anh chị em nuôi, cũng giỗ người thân thì đâu cũng huyết thống. Mình có thể thay bằng "người thân" hay" thế hệ sau" ( để bao gồm cả cúng giỗ vua hùng" không Thư?
Bên cạnh đó, cúng giỗ tổ nghề thì sao Thư???

Cảm ơn chị Thảo đã góp ý, nhờ chị mà em mới xác định lại định nghĩa cho đúng hơn (tiếp thu góp ý về cụm từ "cùng huyết thống" ). Nhưng do em đã giới hạn phạm vi ngay trong tên đề tài lẫn phạm vi nghiên cứu (trong gia đình) nên em sẽ chỉ định nghĩa "cúng giỗ" trên phương diện là cúng giỗ tổ tiên, người thân của mình (không bao gồm giỗ tổ Hùng Vương và tổ nghề) chị ạ!