Môn: Phương pháp nghiên cứu Khoa học
Giảng viên: GS.TSKH.VS Trần Ngọc Thêm
Nghiên cứu sinh: Nguyễn Thị Mỹ Diễm
Khóa: 8
Chuyên ngành: Văn hóa học
BÀI TẬP 01: CHỌN MỘT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH ĐỀ TÀI ĐÃ CHỌN
Tên đề tài: VĂN HÓA ỨNG XỬ HỌC ĐƯỜNG TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY
1. Phân tích cấu trúc tên đề tài[Văn hóa ứng xử học đường] [trong trường trung học phổ thông] [ở thành phố Hồ Chí Minh] [hiện nay]
Tên đề tài là một ngữ danh từ. Từ trung tâm là ứng xử học đường
2. Xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứuĐối tượng nghiên cứu: Văn hóa hoạt động
Giới hạn CKT:
- Chủ thể: Học sinh, phụ huynh, Thầy Cô giáo, bộ phận quản lý và phục vụ
- Không gian: tại các trường trung học phổ thông ở TP.HCM ( bao gồm trường THPT Công lập, trường THPT Dân lập, trường THPT bán công, trường THPT chuyên, trường THPT Quốc tế Úc, trường THPT Quốc tế Hàn Quốc) và có so sánh với các lớp THPT ở trường thực nghiệm Hà Nội.
- Thời gian: Hiện nay và trước kia (giai đoạn Pháp và Mỹ xâm lược)
3. Lập sơ đồ
4. Xác định các cặp đối lập cơ bản
4.1.Theo đối tượngNhóm đối tượng 01:
Ứng xử giáo viên >< Ứng xử giáo viên
Ứng xử giáo viên >< Ứng xử Bộ phận quản lý/ phục vụ
Ứng xử giáo viên >< Ứng xử học sinh
Ứng xử giáo viên >< Ứng xử phụ huynh
Ứng xử Bộ phận quản lý/ phục vụ >< Ứng xử phụ huynh
Nhóm đối tượng 02:
Ứng xử học sinh >< Ứng xử học sinh
Ứng xử học sinh >< Ứng xử giáo viên
Ứng xử học sinh >< Ứng xử bộ phận quản lý/ phục vụ
Ứng xử học sinh >< Ứng xử phụ huynh
Ứng xử học sinh >< Ứng xử với các kênh truyền thông, giải trí
4.2.Theo loại hình trường họcTrường THPT công lập >< Trường THPT dân lập
Trường THPT bán công >< Trường THPT chuyên
Trường THPT Việt Nam ở TP.HCM >< Trường THPT Quốc tế ở TP.HCM
Ứng xử trường THPT >< Ứng xử ở trường tiểu học, ở trường Đại học
4.3. Theo khu vựcỨng xử các trường THPT TP.HCM >< Ứng xử trường THPT Hà Nội
4.4. Theo thời gianỨng xử giai đoạn Mỹ và Pháp xâm lược >< Ứng xử hiện nay
BÀI TẬP 02: ĐỀ CƯƠNG CHI TIẾT CHO ĐỀ TÀI ĐÃ CHỌN
1.Lý do chọn đề tài“Tiên học lễ, hậu học văn”, “Tôn Sư, trọng Đạo”, “Kính Thầy, yêu Bạn”, “Kính trên, nhường dưới”…là một trong những giá trị mà các bậc Ông bà, cha mẹ luôn chọn để dạy dỗ con, cháu mình khi bắt đầu học các bài học sơ khai về làm người. Đây cũng là những giá trị cốt lõi trong quan hệ ứng xử giữa thầy và trò.
Cùng sự phát triển và bằng con đường hội nhập, bên cạnh các giá trị văn hoá truyền thống, người Việt Nam nhất là giới trẻ trong độ tuổi học sinh, sinh viên có nhiều cơ hội giao lưu, tiếp xúc, học hỏi với nhiều nền văn hoá khác Đông, Tây khác nhau thông qua con đường internet từ các nguồn phim ảnh, âm nhạc, báo chí…Vì vậy, văn hoá truyền thống đang phải đối đầu với sự biến đổi, tác động bởi các yếu tố văn hoá ngoại lai.
Thời gian qua ngành giáo dục đang gặp phải nhiều vấn đề gây nhức nhối, làm ảnh hưởng đến hình ảnh tốt đẹp vốn có trong môi trường học đường. Đó là văn hoá giao tiếp, ứng xử trong môi trường học đường ngày càng bị xuống cấp trầm trọng. Việc học sinh giải quyết mâu thuẫn với nhau bằng đánh nhau, bị cảnh cáo và buộc thôi học vì đánh nhau, học sinh vi phạm Luật giao thông, vi phạm pháp luật…ngày càng phổ biến trên và mức độ ngày càng nghiêm trọng.
Hàng loạt trường hợp một số học sinh không ý thức đầy đủ về đạo làm trò nên đã có những thái độ, lời nói, hành vi vô lễ với thầy cô giáo, thậm chí còn hành hung thầy cô khi phạm lỗi mà bị thầy cô nghiệm khắc phê bình, kỷ luật…
Đây là những hiện tượng tiêu cực trong môi trường học đường, phản ánh hành vi sai trái của cả thầy và trò trong quá trình ứng xử, giao tiếp và giải quyết khúc mắc với nhau.
Những hiện tượng xã hội trên cho thấy, ứng xử học đường đang bị xuống cấp, có dấu hiệu ngày càng suy đồi và đã trở thành mối quan tâm của rất nhiều gia đình, các bậc phụ huynh, các thầy cô giáo, là nỗi lo của các nhà quản lý giáo dục và cũng là nỗi trăn trở của toàn xã hội bởi hậu quả mà nó gây ra. Là kết quả tất yếu của quá trình hội nhập hay vì nền giáo dục Việt Nam hiện nay đang có vấn đề khi chỉ chú ý và đặt nặng vấn đề thành tích mà quên mất giá trị “lễ” của giáo dục.
Trước thực trạng này, tác giả đã chọn đề tài: “Văn hoá ứng xử trong trường trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay” làm đề tài nghiên cứu với mong muốn cung cấp thêm các tư liệu liên quan đến nguồn gốc, giá trị, quan niệm về mối quan hệ và ứng xử giữa Thầy và Trò của người Việt trong xã hội truyền thống và sự biến đổi trong quan niệm về vị thế, giá trị, quan hệ và ứng xử giữa Thầy và Trò trong xã hội hiện đại hiện nay.
2. Mục tiêu nghiên cứuNghiên cứu văn hoá ứng xử học đường như một hệ thống, nhận diện thực trạng và nguyên nhân, tìm hiểu những rào cản, các yếu tố tác động gây ảnh hưởng hoặc tác động đến hiệu quả và chuẩn mực trong ứng xử học đường giữa học sinh và thầy cô tại một số trường trung học phổ thông ở TP.HCM hiện nay thông qua việc tổ chức, nhận thức, ứng xử của các hoạt động giảng dạy, học tập, ngoại khóa của giáo viên và học sinh.
Qua đó, góp phần đề xuất hoặc tạo cơ sở cho việc đề xuất phương hướng cải thiện chất lượng và giữ gìn chuẩn mực cần thiết trong văn hoá ứng xử học đường dựa trên nền tảng lý luận khoa học và thực tiễn khảo sát.
Tạo những chuẩn ứng xử phù hợp cho văn hoá ứng xử học đường trong bối cảnh xã hội hiện đại và hội nhập nhưng vẫn giữ được các giá trị truyền thống tốt đẹp trong mối quan hệ thầy trò ở môi trường học đường.
3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
3.1. Danh mục sách tham khảo tiếng Việt Tác giả đã thu thập được khoảng 17 quyển sách có liên quan đến đề tài. Nhìn chung, các vấn đề liên quan đến ứng xử học đường cũng được nhiều tác phẩm sách mà tác giả thu thập được bàn đến. Tuy nhiên, hoạt động ứng xử này chỉ mới được bàn đến từ góc độ về kỹ năng giao tiếp, các yếu tố tâm lý tác động đến, các nguy cơ về bạo lực trong học đường và những vấn đề có liên quan. Đồng thời chỉ tập trung vào vai trò giáo dục nhân cách con cái của cha mẹ cũng như các vấn đề liên quan đến vai trò, phẩm chất đạo đức, chuyên môn nghiệp vụ và phương pháp giảng dạy của người thầy giáo chứ chưa có tác phẩm sách nào bàn về ứng xử học đường giữa học sinh và giáo viên như đề tài mà tác giả mong muốn thực hiện. Các nghiên cứu từ góc nhìn văn hoá và liên ngành vẫn còn hạn chế.
Bên cạnh đó, kết quả tổng hợp cho thấy, ở các công trình luận văn, luận án, vấn đề văn hoá giao tiếp đã có 02 đề tài tiến hành nghiên cứu, nhưng chủ yếu là văn hoá giao tiếp trong các cơ sở, đơn vị hành chính tại Thành phố Hồ Chí Minh và Khánh Hoà. Đồng thời, có 02 đề tài luận văn nghiên cứu về đặc điểm giao tiếp nhưng là giao tiếp của thanh niên dân tộc Tày ở tỉnh Thái Nguyên và nghiên cứu về nhu cầu giao tiếp của sinh viên dân tộc thiểu số trường đại học Sư phạm - đại học Thái Nguyên. Bên cạnh đó còn có một số đề tài nghiên cứu về vấn đề quản lý dạy học, không khí tâm lý lớp học…Nhưng vẫn chưa có đề tài nào đi sâu vào tìm hiểu vế ứng xử học đường giữa học sinh và thầy cô như nội dung và phạm vi nghiên cứu mà đề tài hướng đến.
Có hơn 110 bài viết liên quan đến nội dung của đề tài trên các tạp chí như: tạp chí Văn hoá – Nghệ thuật, tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, tạp chí khoa học giáo dục, tạp chí Khoa học xã hội, tạp chí Nghiên cứu con người, tạp chí Xã hội học mà tác giả đã thu thập được. Các bài viết khá đa dạng về nội dung từ học thuyết Mác đến tư tưởng đến tư tưởng Hồ Chí Minh với việc giáo dục, rèn luyện nhân cách thanh niên hiện nay, các quan niệm, triết lý trong việc giáo dục, dạy dỗ nhân cách con người, văn hoá dạy và học của phương Đông và phương Tây những vấn đề liên quan đến ứng xử và thay đổi ứng xử trong bối cảnh hiện đại, vai trò của cha mẹ và nhà trường trong việc giáo dục học sinh, rèn luyện nghi thức và lời nói trong ứng xử cho học sinh, giáo dục pháp luật và ngăn ngừa hành vi về vi phạm pháp luật học sinh, văn hoá học đường, Quan niệm, vai trò, bản chất và một số yếu tố cơ bản, một số biện pháp ngăn chặn và phòng ngừa hành vi gây hấn học đường, sự xung đột văn hoá trong hội nhập, quan hệ Thầy Trò và sự chuyển đổi hệ giá văn hoá truyền thống Việt Nam…Tuy nhiên, vẫn chưa có bài viết nào đi sâu vào việc tìm hiểu vấn đề ứng xử học đường giữa học sinh và giáo viên với nội dung như đề tài muốn hướng đến.
3.2. Danh mục sách tham khảo, báo, tạp chí ,tài liệu tiếng AnhNhìn chung có khá nhiều, sách tham khảo, báo, tạp chí ,tài liệu các công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh có liên quan đến đề tài dưới nhiều góc độ từ tâm lý, đặc điểm hành vi, đặc điểm sinh lý cơ thể người, đặc điểm sinh hoạt hằng ngày có liên quan đến hành vi ứng xử của con người nói chung và nhóm học sinh nói riêng. Tuy nhiên, vẫn chưa có nghiên cứu về sự tác động của các yếu tố tác động đến nhận thức, thái độ trong hành vi ứng xử học đường của học sinh với giáo viên tại Thành phố Hồ Chí Minh qua các hoạt động giao tiếp, học tập, ngoại khoá khi học sinh vi phạm nội quy, học sinh gặp khó khăn. Và thái độ, cách phản ứng và hành động ứng xử của giáo viên trong những tình huống này. Đồng thời, tìm hiểu sự tác động từ quan niệm về chuẩn mực trong giao tiếp và ứng xử giữ học sinh và giáo viên và các yếu tố từ kênh truyền thông hiện nay.
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
4.1. Ý nghĩa khoa học Đề tài sẽ được tiến hành nhằm thu thập một số thông tin định tính và định lượng với hy vọng góp được một phần nhỏ cho hệ thống lý luận và phương pháp luận trong phạm vi liên quan đến vấn đề dưới góc nhìn Văn hóa cùng với sự hỗ trợ của hướng tiếp cận liên ngành.
Xác định và ứng dụng một số lý thuyết Văn hoá học và Xã hội học văn hoá có liên quan đến đề tài. Đồng thời, xây dựng khung lý thuyết về văn hoá ứng xử học đường theo cấu trúc của các thành tố: Nhận thức – Tổ chức – Ứng xử. Qua đó có thể hiểu về chiều sâu văn hoá nhận thức về ứng xử học đường giữa học sinh và thầy cô đã và đang diễn ra tại TP.HCM hiện nay.
Bằng góc nhìn hệ thống, đề tài sẽ đưa ra những kết quả nghiên cứu về những nguyên nhân văn hoá sâu xa vốn được lưu giữ, hằn sâu trong nhận thức tư duy và những yếu tố đang tác động đến tư duy và hành vi của người Việt Nam về văn hoá ứng xử học đường. Đồng thời tạo cơ sở lý luận cho việc định hướng và cải thiện mối quan hệ giữa học sinh và giáo viên trong ứng xử học đường trước bối cảnh văn hoá hiện nay và tình trạng đạo đức cùng ứng xử học đường ngày càng suy đồi và xuống cấp.
Bổ sung tư liệu nghiên cứu trường hợp có ý nghĩa cho các vấn đề liên quan và hướng kết hợp phương pháp liên ngành với các lý thuyết văn hoá học, xã hội học. Việc tìm hiểu về văn hoá ứng xử học đường giữa học sinh và thầy cô nói chung và tại các trường trung học phổ thông được chọn khảo sát tại TP.HCM là vấn đề thực tiễn mang tính cấp bách trong văn hoá học đường đòi hỏi cần phải được tiếp cận bằng phương pháp luận khoa học. Đây cũng là nét mới, tiêu biểu của đề tài mà các công trình, các nghiên cứu trước đó chưa có hoặc còn mờ nhạt.
4.2. Ý nghĩa thực tiễn Thông qua việc tìm hiểu ứng xử học đường giữa học sinh và thầy cô trong trường trung học phổ thông ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, đề tài muốn tìm hiểu về thực trạng của những vấn đề trên từ quan niệm, nhận thức và nhất là trong việc ứng xử giữa học sinh với Thầy Cô giáo trong các hoạt động giao tiếp hằng ngày, học tập, hoạt động ngoại khoá và hỗ trợ hay giải quyết khó khăn từ Thầy cô với học sinh và ngược lại.
Đồng thời, tìm hiểu những nguyên nhân, yếu tố ảnh hưởng và tạo ra sự khác biệt trong nhận thức, thái độ và hành vi ứng xử giữa học sinh và thầy cô tại một số trường trung học phổ thông ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay từ góc nhìn văn hoá. Qua đó, có những thông tin mang tính cơ sở ban đầu trong việc nâng cao ý thức, hành vi ứng xử giữa học sinh và Thầy/Cô, bộ phận quản lý và phục vụ trong môi trường học đường hiện nay.
Các dữ liệu từ cuộc khảo sát và các thông tin thu thập được từ các nguồn sách, báo, tạp chí… và toàn bộ kết quả nghiên cứu sẽ là tư liệu tham khảo có giá trị và mang tính cập nhật cho việc bổ sung làm cơ sở cho quá trình nghiên cứu chuyên sâu, hoạch định chính sách liên quan đến giáo dục, tìm kiếm giải pháp phù hợp nhằm cải thiện văn hóa ứng xử học đường hiện nay.
5. Phương pháp nghiên cứuĐề tài sẽ sử dụng phương pháp hệ thống cùng phương pháp tiếp cận liên ngành để xem xét các thành tố của văn hoá ứng xử học đường trong mối quan hệ giữa các nhóm đối tượng trong trường Trung học phổ thông ở TP.HCM. Bao gồm, học sinh, phụ huynh, giáo viên, ban Giám hiệu, ban chấp hành Đoàn trường và bộ phận phục vụ đào tạo. Qua đó sẽ tìm hiểu về thực trạng ứng xử học đường hiện nay ở TP.HCM, các đặc điểm và mối quan hệ và tác động giữa các yếu tố có liên quan thông qua việc xem xét các hoạt động nhận thức, tổ chức, ứng xử giữa các nhóm đối tượng trên trong giảng dạy và sinh hoạt hằng ngày.
Bên cạnh đó, vì đề tài thuộc phạm vi văn hoá hoạt động, tìm hiểu về một hiện tượng văn hoá – xã hội đương đại dưới dạng thức nghiên cứu trường hợp đề tài sẽ sử dụng phương pháp điều tra xã hội học kết hợp giữa nghiên cứu định tính và định lượng làm phương pháp hỗ trợ. Các thông tin sau khi được xử lý bằng phần mềm SPSS sẽ cung cấp cho người đọc và những ai quan tâm về vấn đề về thực trạng, các yếu tố tác động đến văn hoá xứng xử học đường giữa học sinh và Thầy/Cô ở một số trường trung học phổ thông ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.
Đồng thời, đề tài sẽ sử dụng phương pháp so sánh để tìm kiếm sự tương đồng và khác biệt về hành vi ứng xử học đường trong các trường trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay thông qua các loại hình trường học: Công lập, Dân lập, Bán công, Chuyên, Quốc tế Úc và Hàn Quốc. Đồng thời có so sánh với các lớp THPT của trường Thực nghiệm ở Hà Nội.
6. Hệ toạ độ xét theo cấu trúc chủ thể, không gian và thời gian 6.1. Chủ thể
6.2. Không gian
6.3. Thời gian
7. Giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích 7.1. Giả thuyết nghiên cứu
7.2. Khung phân tích
8. Bố cục luận ánLời cảm ơn
Lời cam đoan
Danh mục các từ viết tắt
1. Lý do chọn đề tài
2. Mục tiêu nghiên cứu
3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
3.1. Danh mục sách tham khảo tiếng Việt
3.2. Danh mục sách tham khảo, báo, tạp chí, tài liệu tiếng Anh
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
4.1. Ý nghĩa khoa học
4.2. Ý nghĩa thực tiễn
5. Phương pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp hệ thống
5.2. Phương pháp tiếp cận liên ngành
6. Giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích
6.1. Giả thuyết nghiên cứu
6.2. Khung phân tích
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1. Cơ sở lý luận1.1.1 Những khái niệm cơ bản
1.1.1.1. Ứng xử
1.1.1.2. Văn hoá ứng xử
1.1.1.3. Trường trung học phổ thông
1.1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
1.1.2.1. Cơ sở lý thuyết về Văn hoá học
1.1.2.2. Cơ sở lý thuyết về Xã hội học
1.1.2.3. Cơ sở lý thuyết về Tâm lý học
1.1.2.4. Cơ sở lý thuyết về Giáo dục học
1.2. Cơ sở thực tiễn1.2.1. Quan điểm về ứng xử học đường trong các văn bản Luật giáo dục, Sở giáo dục, nội quy trong trường Trung học phổ thông ở Việt Nam
1.2.2. Quan điểm về ứng xử học đường trong các cứ liệu tàn tích cao dao, tục ngữ của Việt Nam
1.2.3. Quan điểm về ứng xử học đường của một số nước phương Đông và Phương Tây
1.2.4. Những tương đồng và khác biệt trong quan niệm về quan niệm ứng xử học đường giai đoạn Pháp – Mỹ và hiện nay
1.2.5. Tổng quan về các trường THPT ở TP.HCM xét theo hệ toạ độ xét theo cấu trúc: chủ thể, không gian và thời gian hiện nay và giai đoạn Pháp – Mỹ xâm lược
Tiểu kết chương ICHƯƠNG II: THỰC TRẠNG NHẬN THỨC VÀ ỨNG XỬ TRONG GIẢNG DẠY, HỌC TẬP VÀ GIAO TIẾP TẠI TRƯỜNG THPT Ở TP.HCM HIỆN NAY
2.1. Thực trạng nhận thức các mối quan hệ trong giảng dạy, học tập và giao tiếp tại trường THPT ở TP.HCM hiện nay2.1.1. Giữa Thầy/Cô giáo và Ban giám hiệu, đồng nghiệp và các bộ phận phục vụ trong trường trong hoạt động chuyên môn và giao tiếp
2.1.2. Giữa Thầy/Cô giáo, Ban giám hiệu, và các bộ phận phục vụ trong trường và học sinh trong hoạt động giảng dạy và giao tiếp
2.1.3. Giữa nhà trường và phụ huynh trong hoạt động giao tiếp
2.1.4. Giữa học sinh và học sinh trong hoạt động học tập và giao tiếp
2.1.5. Giữa học sinh và phụ huynh trong hoạt động giao tiếp
2.1.5. Giữa các kênh truyền thông, giải trí với Thầy/Cô giáo, Ban giám hiệu, và các bộ phận phục vụ, giữa học sinh và phụ huynh trong hoạt động giao tiếp
2.2. Thực trạng ứng xử trong giảng dạy, học tập và giao tiếp tại trường THPT ở TP.HCM hiện nay2.2.1.Giữa Thầy/Cô giáo và bộ phận quản lý, đồng nghiệp, bộ phận phục vụ trong hoạt động chuyên môn và giao tiếp
2.2.2.Giữa Thầy/Cô giáo, Ban giám hiệu, Ban chấp hành Đoàn trường, bộ phận phục vụ và học sinh trong hoạt động giảng dạy và giao tiếp
2.2.3.Giữa Thầy/Cô giáo, Ban giám hiệu, Ban chấp hành Đoàn trường, bộ phận phục vụ và Phụ huynh trong hoạt động giao tiếp
2.2.4.Giữa học sinh và học sinh trong hoạt động học tập và giao tiếp
2.2.5.Giữa học sinh và phụ huynh trong trong hoạt động giao tiếp
2.2.6. Giữa của học sinh với các kênh truyền thông giải trí trong sinh hoạt hằng ngày
Tiểu kết chương IICHƯƠNG III: NGUYÊN NHÂN TÁC ĐỘNG, ĐỊNH HƯỚNG VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG CẦN GIỮ GÌN TRONG NHẬN THỨC VÀ ỨNG XỬ TRONG TRƯỜNG THPT Ở TP.HCM HIỆN NAY
3.1. Nguyên ngân tác động đến nhận thức và ứng xử trong trường THPT ở TP.HCM hiện nay3.1.1. Từ phía nhà trường
3.1.2. Từ phía gia đình
3.1.3. Từ phía xã hội
3.1.4. Từ chính bản thân học sinh
3.2. Những định hướng ứng xử trong trường THPT ở TP.HCM hiện nay3.2.1. Về mặt nhận thức
3.2.1. Về mặt tổ chức
3.2.1. Về mặt ứng xử
3.3. Những giá trị truyền thống trong nhận thức và ứng xử cần giữ gìn ở trường THPT ở TP.HCM hiện nay
3.2.1. Đối với bộ phận quản lý, giáo viên và bộ phận phục vụ
3.2.2. Đối với học sinh
3.2.3 Đối với phụ huynh
Tiểu kết chương III
KẾT LUẬN
PHỤ LỤC
HÌNH ẢNH MINH HOẠ
TÀI LIỆU THAM KHẢO