BẢN SẮC VĂN HOÁ VIỆT NAM

[NGUYENANH]

Trong công trình của mình, GS.Trần Quốc Vượng có bàn đến “dân tộc”, “độc lập chính trị”, “chủ quyền lãnh thổ” và ông cho rằng các nhà văn sĩ ngày trước nói đến dân tộc là nói về mặt vật chất hữu hình độc lập của một dân tộc mà không đề cập đến văn hóa (theo ông đó là lối sống, tâm hồn dân tộc). Áo mặc không qua khỏi đầu, kiến thức hạn hẹp không thể lạm bàn nhiều đến chuyện Đông Tây, người viết với tâm thức thời hiện đại có đôi dòng suy nghĩ về cái hồn dân tộc, điều mà GS.Trần Quốc Vượng cho là khá mơ hồ ở các bậc học giả ngày trước.
Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) của Đảng có nêu: “Bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa vun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước, trở thành những nét đặc sắc của cộng đồng dân tộc Việt Nam, con người Việt Nam. Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, tính cộng đồng gắn kết cá nhân, gia đình, làng nước, lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa tình đạo lý, đầu óc thực tế, tinh thần cần cù, sáng tạo trong lao động, tế nhị trong ứng xử, giản dị trong lối sống”. Những điều được nêu trong Nghị quyết Trung ương tuy không bao quát hết khái niệm bản sắc văn hóa song lại là những điều rất cụ thể và là những điều rất thực tế, đi cùng lịch sử dân tộc Việt.
Suy nghĩ của GS.Trần Quốc Vượng hẳn không phải không có lý khi lịch sử dân tộc là lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm. Trong chiến tranh, tính vật chất rất rõ ràng, đó là sự giành giật cái gì, trong đó kẻ chiến thắng sẽ có nó, người thua sẽ mất nó. Điều nổi lên dễ thấy đó là đất nước, chiến tranh giành đất nước, mà đất nước trước hết có một sự cần được nhìn nhận rõ nhất đó là độc lập chủ quyền (làm chủ nơi mình đứng) và độc lập chính trị (làm chủ và tự quyết hướng mình đi). Chiến tranh như thế, sau này với sự xuất hiện của thuật ngữ “chiến tranh lạnh” người ta có thể gọi đó là chiến tranh nóng (có xung đột vũ trang, có đổ máu). Như thế, từ sự nhìn nhận phương cách chiến tranh của ngày trước (dùng vũ lực chiếm đoạt những cái rất cụ thể) mà cả kẻ xâm chiếm lẫn người bảo vệ đều tập trung đến “vật thể chi hữu chủ”. Đó cũng chính là lí do để các nhà nho xưa phóng bút tập trung khẳng định cái quyền đất đai, quyền tự quyết cho dân tộc mà không mấy để ý đến đời sống tinh thần của dân tộc. Điều này cho thấy nhận định của GS.Trần Quốc Vượng có tính thuyết phục trên cái nền nhìn nhận một cuộc chiến, được gì, mất gì mà phải lo bảo vệ cái gì của người xưa. Hơn nữa, nhận định của ông chặt chẽ hơn bởi ông cho rằng: “Các nhà Nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức…”, “thường” chứ không hẳn là tất cả, nên có ai đó quan tâm đến khiá cạnh khác trong sự được mất của một cuộc chiến (ắt hẳn sẽ có phần văn hóa) cũng là một sự bình thường mà ta không hề tìm sự chối từ quan điểm của GS.Trần Quốc Vượng trên trang viết của ông.
Bài viết của Nguyễn Tuấn Anh (cao học khoá 7 đang học môn Bản sắc Văn hóa Việt Nam), chỉ xin góp ý nhỏ, mong được mở rộng tầm nhìn!

[Thuy Dung]

Mai là lớp khoá 8 học buổi cuối cùng môn Bản sắc văn hoá của thầy (TS. Nguyễn Văn Hiệu) rồi. Tôi học khoá 7, nhưng đang theo học với các bạn k8 môn này những ngày qua nên cũng có nhiều ấn tượng đẹp, học hỏi thêm được nhiều điều bổ ích. Điểm rất đặc biệt mà thầy đưa ra cho lớp là làm sao bài tiểu luận phải mang dáng dấp một bài báo khoa học (điều mà các giảng viên khác chưa gợi ý bao giờ). Tôi cũng như các bạn đều rất đồng tình với chủ trương này, vì ít nhất bài tiểu luận mình làm (vốn xưa nay làm để nộp thầy cô, nộp xong rồi... thôi) sẽ được thầy đọc kỹ, chấm kỹ hơn với tư cách là một chuyên đề nghiên cứu nhỏ. Tuy nhiên, tôi và chắc hẳn có nhiều bạn khác, cũng rất băn khoăn vì chưa thâm nhập sâu (chưa tìm hiểu kỹ) phong cách viết của một bài báo khoa học (đúng nghĩa hoặc có thể chấp nhận được). Bài viết thầy có gửi riêng cho lớp chỉ là một bài để chúng ta tham khảo, tôi thấy vẫn chưa thể hình dung hết được, hiểu được văn phong bài báo khoa học (có anh chị, bạn nào rõ rồi thì "hê" lên giúp với), không biết ý các bạn thế nào?
Vậy, thay mặt lớp (xin các bạn cho phép), em xin thầy giải đáp thêm một số thắc mắc: thứ nhất, nếu viết tiểu luận như một bài báo khoa học thì có được chèn hình ảnh minh hoạ (khi làm tiểu luận học viên thường chèn nhiều ảnh minh hoạ cho phong phú)?
Thứ 2, dung lượng trong khoảng 15 trang (như Bộ môn yêu cầu) có phù hợp với bài báo khoa học? Hay chúng em viết khoảng 10 trang như thầy có nêu?
Thứ 3, về hình thức vẫn phải làm trang bìa đàng hoàng mới được?
Thứ 4, và quan trọng nhất, xin thầy gửi thêm một số bài báo khoa học (chuyên ngành văn hoá học) để chúng em tham khảo thêm về cách viết? Hoặc thầy có thể hướng dẫn chúng em về cách thức trình bày của bài viết khoa học?
Chúng em rất cám ơn thầy đã định hướng để mỗi người khi làm bài tiểu luận cần chú ý đi theo hướng nghiên cứu khoa học. Dù mới mẻ và chưa thấu hiểu lắm phong cách viết báo khoa học nhưng chúng em rất đồng tình với yêu cầu của Thầy. Nếu các bạn còn thắc mắc gì muốn hỏi thì suy nghĩ tiếp mai lên lớp hỏi thầy nhé, để chúng ta cùng học hỏi...

[mituot]

Vấn đề bạn thuydung hỏi rất hữu ích, nhưng hơi "lạc" trong chủ đề này.Mình nghĩ thuydung nên tạo một chủ đề khác về cách viết bài báo khoa học thì sẽ tốt hơn, mình nghĩ mọi người sẽ rất hưởng ứng và thầy cũng dễ theo dõi để trả lời.
Mình xin bàn tiếp về vấn đề của thầy Hiệu nêu ra: Các nhà nho Việt Nam thường "có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá". Mình rất thích cách phân tích và dẫn chứng của lephuongthao và dandelion. Âu đó cũng là trăn trở đáng suy ngẫm của những trí thức giàu tâm huyết về bản sắc văn hoá dân tộc mình.
Vừa sáng nay mình tình cờ đọc một bài báo trên Tuổi Trẻ (rất xin lỗi là không nhớ tên bài báo lẫn tên tác giả), và rất đồng tình với ý kiến của người viết. Đại ý tác giả bài viết cho rằng: bản sắc văn hoá dân tộc là cái để nhận diện dân tộc này với dân tộc khác. Muốn nhận diện rõ nhất cái "bản sắc dân tộc" ấy, phải tách nó ra khỏi lãnh thổ quốc gia dân tộc mà nó đang tồn tại và chứng tỏ "bản lĩnh" của mình khi đứng cạnh các cộng đồng khác.
Liên tưởng đến nhận định của GS. Trần Quốc Vượng, mình nghĩ ông đã rất đúng và thận trọng khi đưa ra ý kiến của mình. Trong các nhà nho VN, theo mình, ý thức độc lập văn hoá rõ ràng nhất, có lẽ là ở Nguyễn Trãi. Số đông các nhà nho yêu nước khác thì đúng là còn "mơ hồ" như GS. VƯợng đã nhận xét.

[nguyenthithuyhang]

Tôi không đồng ý với bạn về việc bạn cho rằng "ý thức về độc lập văn hoá của họ là "mơ hồ" song thực tế ý thức này không hề mơ hồ chút nào. Nếu mơ hồ thì làm sao nước ta có một nền văn hoá bền vững suốt mấy ngàn năm qua mà không bị đồng hoá bởi các thế lực ngoại xâm".
ở đây chúng ta phải thấy rằng ý thức văn hoá là cái tồn tại trong bản thân mỗi con người nói riêng và mỗi dân tộc nói chung. Đôi khi nền văn hoá tồn tại đó nhưng chúng ta lại vô tình không ý thức được sự tồn tại và "sức mạnh" của nó. Không đâu xa. trong xã hội hiện nay nhiều người vẫn không ý thức được mình là người Việt Nam và mình sống trong "không gian văn hoá Việt Nam".
Và tôi rất đắc khi Thầy Hiệu cho rằng: chỉ khi người ta đi khỏi nơi mình sinh sống thì mình mới có ý thức sâu sắc về việc mình thuộc về nơi ấy.

[nguyenthithuyhang]

Tôi không đồng ý với bạn Nguyễn Anh Tuấn về việc bạn cho rằng "ý thức về độc lập văn hoá của họ là "mơ hồ" song thực tế ý thức này không hề mơ hồ chút nào. Nếu mơ hồ thì làm sao nước ta có một nền văn hoá bền vững suốt mấy ngàn năm qua mà không bị đồng hoá bởi các thế lực ngoại xâm".ở đây chúng ta phải thấy rằng ý thức văn hoá là cái tồn tại trong bản thân mỗi con người nói riêng và mỗi dân tộc nói chung. Đôi khi nền văn hoá tồn tại đó nhưng chúng ta lại vô tình không ý thức được sự tồn tại và "sức mạnh" của nó. Không đâu xa. trong xã hội hiện nay nhiều người vẫn không ý thức được mình là người Việt Nam và mình sống trong "không gian văn hoá Việt Nam".
Và tôi rất đắc khi Thầy Hiệu cho rằng: chỉ khi người ta đi khỏi nơi mình sinh sống thì mình mới có ý thức sâu sắc về việc mình thuộc về nơi ấy

[Nguyen Van Hieu]

Sáng nay kết thúc chuyên đề và tôi cũng đã nhận xét, tổng kết ý kiến của các anh chị về vấn đề chúng ta đã thảo luận. Rất cảm ơn các anh chị đã tham dự khá đầy đủ chuyên đề và thảo luận rất sôi nổi, nghiêm túc cả ở những buổi học trên lớp và cả trên diễn đàn.
Chuyên đề kết thúc nhưng những vấn đề khoa học mới thực sự mở ra. Tuy không còn được gặp các anh chị trên lớp nhưng tôi hy vọng sẽ luôn gặp các anh chị trên diễn đàn về những vấn đề liến quan đến bản sắc văn hoá và bản sắc văn hoá Việt Nam.
Rất hoan nghênh hôm qua bạn Phương Thảo đã gợi mở thêm hướng thảo luận trong tiểu mục Bản sắc văn hoá và bản sắc văn hoá Việt Nam (trong mục Văn hoá Việt Nam của Website này). Vấn đề bạn Thuydung nêu trên diễn đàn về phương pháp làm tiểu luận là rất hay, rất thiết thực. Các bạn nên tạo mục và trao đổi về vấn đề này (trong Van hoa Viet Nam hoặc trong chuyên mục về trao đổi, học tập). Trước mắt, trên website của chúng ta đang có rất nhiều bài nghiên cứu thuộc chuyên ngành Văn hoá học, các bạn tham khảo và vận dụng vào việc viết tiểu luận. Tiểu luận môn BSVH VÀ BSVHVN của các bạn tôi sẽ đọc kỹ và góp ý khi cần thiết như đã nói với các anh chị. Tiểu luận là vừa để thu hoạch về chuyên đề đã học, vừa là bước tập sự viết bài báo khoa học nên nếu các anh chị tập trung vào tất cả các tiểu luận với tinh thần như vậy chắc chắn các anh chị sẽ tiến bộ lên rất nhiều.
Hy vọng lại sẽ có nhiều anh chị tham gia và tôi sẽ luôn là người đồng hành với các anh chị.

TB. Thảo luận sôi nổi nhưng cũng đừng quên chuẩn bị cho bài thi và tiểu luận của các anh chị. Về đề tài tiểu luận, các anh chị nên chọn trước theo hướng tôi đã gợi ý về cách chọn đề tài trong buổi học sáng nay và nếu cần có thể hỏi ý kiến tôi qua email. Các anh chị cũng cần ghé qua chỗ quy định và hướng dẫn quy cách tiểu luận trên trang web này để thực hiện tiểu luận được tốt hơn và đúng quy cách hơn.
Nguyễn Văn Hiệu

[ngocthem]

tôi và chắc hẳn có nhiều bạn khác, cũng rất băn khoăn vì chưa thâm nhập sâu (chưa tìm hiểu kỹ) phong cách viết của một bài báo khoa học (đúng nghĩa hoặc có thể chấp nhận được). Bài viết thầy có gửi riêng cho lớp chỉ là một bài để chúng ta tham khảo, tôi thấy vẫn chưa thể hình dung hết được, hiểu được văn phong bài báo khoa học (có anh chị, bạn nào rõ rồi thì "hê" lên giúp với), không biết ý các bạn thế nào?
Vậy, thay mặt lớp (xin các bạn cho phép), em xin thầy giải đáp thêm một số thắc mắc: thứ nhất, nếu viết tiểu luận như một bài báo khoa học thì có được chèn hình ảnh minh hoạ (khi làm tiểu luận học viên thường chèn nhiều ảnh minh hoạ cho phong phú)?
Thứ 2, dung lượng trong khoảng 15 trang (như Bộ môn yêu cầu) có phù hợp với bài báo khoa học? Hay chúng em viết khoảng 10 trang như thầy có nêu?
Thứ 3, về hình thức vẫn phải làm trang bìa đàng hoàng mới được?
Thứ 4, và quan trọng nhất, xin thầy gửi thêm một số bài báo khoa học (chuyên ngành văn hoá học) để chúng em tham khảo thêm về cách viết? Hoặc thầy có thể hướng dẫn chúng em về cách thức trình bày của bài viết khoa học?
Chúng em rất cám ơn thầy đã định hướng để mỗi người khi làm bài tiểu luận cần chú ý đi theo hướng nghiên cứu khoa học. Dù mới mẻ và chưa thấu hiểu lắm phong cách viết báo khoa học nhưng chúng em rất đồng tình với yêu cầu của Thầy. Nếu các bạn còn thắc mắc gì muốn hỏi thì suy nghĩ tiếp mai lên lớp hỏi thầy nhé, để chúng ta cùng học hỏi...

Vấn đề Thuỳ Dung hỏi chính là thuộc môn PPNCKH mà các bạn K8 đang học. Các câu hỏi TD nêu ra thuộc 2 bình diện - nội dung và hình thức của bài báo khoa học. Theo tôi hiểu, thầy Hiệu nói đến nội dung hơn là hình thức. Vd, bìa là hình thức, số trang là hình thức (viết 10 trang khó hơn viết 15 trang RẤT NHIỀU đấy bạn ạ!).

Bạn hình như còn hơi lẫn lộn nội dung và hình thức nữa. Chèn ảnh trong một bài viết khoa học (tôi gọi chung là bài viết - bao gồm cả tiểu luận lẫn bài báo) không phải là chuyện hình thức - "chèn nhiều ảnh minh hoạ cho phong phú" - mà là chuyện nội dung - ảnh để minh hoạ (vd: nói về hình thuyền trên trống đồng thì dù có miêu tả bao nhiêu cũng không bằng in những hình thuyền khác nhau trên trống đồng để minh hoạ). Còn cho ảnh vào "cho sinh động" thì đấy không phải tiểu luận, cũng chẳng phải bài báo khoa học!

Cuối cùng, "quan trọng nhất, xin thầy gửi thêm một số bài báo khoa học (chuyên ngành văn hoá học) để chúng em tham khảo thêm về cách viết" - các tạp chí khoa học liên quan đến văn hoá như "văn hoá - nghệ thuật", "văn hoá dân gian", chứa toàn các bài viết khoa học, và trang web này cũng chứa đầy các bài viết khoa học của các thầy cô trong BM mình đấy chứ, sao lại còn phải đi tìm ở đâu?

Trong quá trình học môn PPNCKH, các bạn nên chịu khó theo dõi và làm đầy đủ các bài tập. Có câu hỏi nào loại như trên thì nhớ nhắc thầy giải đáp nhé.

[Nguyen Van Hieu]

Vì vẫn trong khuôn khổ chuyện làm tiểu luận môn BSVH VÀ BSVHVN nên tôi không dám "đẩy" qua môn Phương pháp nghiên cứu khoa học (dù rất muốn và rất biết các bạn khoá 8 đang được học môn này với GS. Trần Ngọc Thêm).
Nay có thầy Thêm đứng ra "nhận về phần mình" thì thật là tuyệt vời. Các bạn yên tâm rồi nhé. Vấn đề còn lại là các bạn phải tranh thủ "khai thác" thầy Thêm vì nếu tôi không nhầm thì chuyên đề thầy phụ trách cũng sắp kết thúc rồi.

[nguyenhuunghik8]

Bàn về vấn đề này, tôi thấy rất thú vị là các anh chị có những ý kiến rất khác nhau, người nào cũng có cái lý riêng của mình. Về quan điểm cá nhân tôi cho rằng để nhận định vấn đề này phải thận trọng xét từng câu từ (đồng ý với Hoàng Lai) và xét trên bình diện rộng hơn đó là tư tưởng của tác giả (đồng ý với bạn Carot). Nếu chúng ta chủ quan thì dễ dàng hiểu sai tác giả và đi đến những nhận định sai lầm.

Tác giả viết:
"Các nhà Nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức được rõ "Thổ hữu chủ" (Lê Văn Thịnh), "Địa phận Nam Bắc" (Phạm Sư Mạnh), "Giang sơn hữu hạn phân Nam Bắc" (Nguyễn Trung Ngạn), "Sóc Nam giới hạn tự an bài" (Ngô Thì Nhậm)... Nghĩa là có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá. Mà văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tôc. Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc..."

Tôi đồng ý với Hoàng Lai là tác giả dùng từ “thường” chứ không phải từ “đều”, tức là nói “đa số” chứ không phải “tất cả” các nhà Nho đều ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá. Điều này suy rộng ra là vẫn có nhà Nho ý thức được độc lập về văn hoá. Điều này được ông nêu ra trong trang 55, 59 (cùng tác phẩm) khi nói về Nguyễn Trãi và Nguyễn Khuyến. Đối với phần lớn các nhà Nho mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá được ông nêu ra rất nhiều thể hiện ở trang 56. 57, 58 khi nói về Phạm Sư Mạnh, Lê Qúy Đôn, Nguyễn Huy Tự, đỗ Phủ … khi những nhà Nho này lấy văn minh Trung quốc làm hệ quy chiếu. Tôi hoàn toàn không bất ngờ theo nhân định của tác giả vì điểm xuất phát của Nho học là từ Trung Hoa vả lại nước Việt lại bị giặc Tàu đô hộ hàng ngàn năm thì những nhà Nho với óc tổng hợp (chứ không phải óc phân tích như các nhà trí thức bây giờ) làm sao không bị ảnh hưởng về tư tưởng được. Đâu phải nhà Nho nào cũng thấy được Nho giáo vào nước ta đã bị tiếp biến, khúc xạ (điều này chỉ thật sự rõ khi có sự nghiên cứu, phân tích văn hóa).

Tuy nhiên, có một điểm tôi suy nghĩ hơi khác tác giả vì theo tôi khi các nhà Nho ý thức về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ thì họ đã ý thức rõ một mãng văn hoá của đất nước rồi (đó là văn hoá chính trị). Cho nên cần phải chỉ rõ hơn những lĩnh vực văn hoá nào đa số nhà Nho còn mơ hồ kèm theo những dẫn chứng cụ thể.

Còn câu “văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tôc. Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc..” là một kết luận rất hay của một nhà nghiên cứu văn hoá, một trong những cánh chim đầu đàn trong nghiên cứu văn hoá Việt Nam. Tuy nhiên, câu này đặt trong đoạn văn trên thì hơi nặng nề khi đọc giả nghĩ rằng tác giả đang chê trách các nhà Nho trong việc gìn giữ và phát huy văn hoá dân tộc.

Thật ra, nếu chỉ đọc mỗi đọan trích dẫn Thầy đưa ra ở trên ta có thể nhận định sai tác giả vì ở đoạn này tác giả chỉ cho thấy được “ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ” của các nhà Nho chứ đâu thấy chổ nào chứng minh cho nhận định thứ hai của tác giả đó là “nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá”. Điều này rất dễ nhận định tác giả lập luận thiếu căn cứ, chỉ khi ta đọc trước và sau đoạn này mới thấy rõ những luận chứng của tác giả.

Nhận định một quan điểm của một nhà nghiên cứu văn hoá lớn tôi thật sự thấy mình chưa xứng tầm, tuy nhiên tôi cố gắng đưa ra quan điểm rêng của mình, rất mong các anh chị và các bạn đóng góp thêm.

[HenTu]

Trong công trình Văn hoá Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm (Nxb Văn học, 2003, trang 58) GS. Trần Quốc Vượng có nhận định: "Các nhà Nho yêu nước Việt Nam thường nhận thức được rõ "Thổ hữu chủ" (Lê Văn Thịnh), "Địa phận Nam Bắc" (Phạm Sư Mạnh), "Giang sơn hữu hạn phân Nam Bắc" (Nguyễn Trung Ngạn), "Sóc Nam giới hạn tự an bài" (Ngô Thì Nhậm)... Nghĩa là có ý thức rõ về độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ, nhưng lại khá mơ hồ trong ý thức độc lập về văn hoá. Mà văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tộc. Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc..."

Đó là nhận định của GS. Trần Quốc Vượng về các nhà Nho yêu nước.
Chủ thể: các nhà Nho yêu nước Việt Nam.
Đối tượng: tổ quốc Việt Nam, trong liên hệ với độc lập về chính trị và chủ quyền lãnh thổ.
Nhưng yêu nước là gì? Trong ngôn ngữ thông thường, yêu nước hay ái quốc là một biểu lộ đầy cảm tính nhằm bảo vệ những gì liên quan đến tổ quốc như sự toàn vẹn lãnh thổ, cả đến sự tồn vong của thể chế chính trị đương thời nữa. Điều này rõ ràng lắm trong thời phong kiến Việt Nam. Người ta theo Nho học là để tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Làm một Nho sĩ thì gần như quyền lợi của bản thân gắn liền với sự tồn vong của tổ quốc và chế độ. Yêu nước thì phải bảo vệ chế độ: ái quốc thường đi đôi với trung quân. Lòng yêu nước thường được khêu gợi lên từ các triều đại hoặc thể chế đương thời (người Việt Nam hôm nay yêu nước cũng gắn liền với Chủ Nghĩa Xã Hội).
Cũng ở đoạn trích trên, GS. Trần Quốc Vượng nói: “văn hoá tức là lối sống, là tâm hồn dân tộc”. Tâm hồn dân tộc hay ý thức dân tộc là một khái niệm có nội hàm lịch sử rất lớn. Từ lúc các tộc người sống riêng lẻ liên kết với nhau để hình thành quốc gia dân tộc, ý thức về dân tộc đã đi xuyên suốt liền mạch. Người ta thể hiện ý thức thuộc về một cộng đồng, ý thức bảo tồn, truyền thừa và phát triển những giá trị được xem như vĩnh hằng nhằm duy trì dòng sinh mệnh văn hoá dân tộc. Ngay trong giai đoạn đen tối nhất, lúc tổ quốc bị ngoại bang đô hộ, lúc lãnh thổ Việt Nam bị sáp nhập vào biên cương của kẻ xâm lăng, dân tộc Việt Nam vẫn ý thức mình có những giá trị văn hoá phân biệt với kẻ thù. Và đây chính là sức mạnh để họ không bị đồng hoá và không bị mất nước…
Các giá trị này đương nhiên được tiếp nối bởi những nhà Nho yêu nước. Nhưng lúc này, dường như giới Nho sĩ đã bị buộc chặt vào quyền lợi của nhà nước phong kiến, nên yêu nước thường gắn với độc lập chính trị và chủ quyền lãnh thổ. Ý thức độc lập về văn hoá đã giữ cho dân tộc Việt không bị đồng hoá và mất nước suốt hơn ngàn năm trước đó dần dà bị đẩy xuống hàng ý thức thứ yếu. Xét trong tương quan, có thể thấy lòng yêu nước như yếu tố “ngoại công”,- người ta sẵn sàng chết cho tổ quốc; còn ý thức dân tộc như “nội lực”,- nghĩa là người ta chẳng những dám hành động như những kẻ yêu nước, mà còn ý thức về việc phải duy trì và làm sống mạnh hơn truyền thống văn hoá của dân tộc mình nữa.
Thật vậy, đúng như GS. Trần Quốc Vượng nói: Độc lập về văn hoá mới độc lập sâu sắc, vững chắc. Việt Nam đã trải qua một thời gian dài không có chủ quyền về lãnh thổ, thế thì cái gì giữ cho chúng ta hôm nay có được mảnh đất này, thậm chí còn rộng hơn thời bị mất nước? Chắc chắn không gì hơn là ý thức dân tộc. Arnold Toynbee khi nghiên cứu “mô hình Do-thái” đã nhận ra rằng: “Từ năm 135 đến 1948, đã không tồn tại cái mà người ta có thể gọi là nhà nước Do-thái, cũng không có một lãnh thổ quốc gia của người Do-thái, nếu người ta coi đó là một lãnh thổ có cư dân gốc Do-thái cư trú nhưng không nằm dưới chính quyền Do-thái. Thế nhưng, dù không có cấu trúc chính trị của một nhà nước hay một cơ sở lãnh thổ cho tổ quốc mình, người Do-thái vẫn bảo tồn được bản sắc của họ với tư cách một dân tộc… Họ đã bảo vệ được bản sắc của mình như một thiểu số phân tán sống giữa những đa số không phải Do-thái…” (Arnold Toynbee 2002, Nghiên cứu về lịch sử- Một cách thức diễn giải, Nxb Thế giới, tr.56).
Như thế, vào thời cực thịnh của Nho giáo ở Đại Việt, ái quốc đi đôi với trung quân, thì ý thức độc lập về chính trị lấn át ý thức độc lập về văn hoá là điều có thể hiểu được: Con người chịu ảnh hưởng bởi bối cảnh và ý thức hệ thời đại mình sống.
Một chút đóng góp, mong được học hỏi nhiều hơn.